(3) Onderzoek de aard van het bewustzijn

(punt II a –  Denk met je hart:
reflecteer op de aard van het zelf

Examine the nature of unborn awareness

‘Als je inzicht wilt in het grote geheim,’ zo hield de Chinese zenmeester Huang Po zijn leerlingen voor, ‘dan hoef je alleen maar te vermijden dat je aan iets anders belang hecht dan aan bewustzijn.’ En vervolgens ondermijnde hij elke poging van zijn leerlingen om precies dat te doen. ‘Bewustzijn is niet groen en niet geel,’ hield hij ze voor. Steeds weer wijst hij erop dat bewustzijn, ‘de ene geest’ zoals hij dat noemt, geen eigenschappen heeft. Het is geen ding, het is niet iets. En elke poging om er iets van te maken zet je op het verkeerde spoor.

Bij voortduring drijft hij zijn leerlingen tot wanhoop. Wanhoop die laat zien hoe moeilijk het is voor onze geest om er niet iets van te maken. We hebben een diepgewortelde neiging om achter elk concept iets te vermoeden dat objectief bestaat en dat door dat concept benoemd wordt. Het is precies die neiging waar Huang Po ons bewust van probeert te maken en die hij probeert te doorbreken.

Niet elk woord benoemt altijd een ding. Zoals, bijvoorbeeld, het woord ‘spiegel’. Als je aan een spiegel denkt, dan denkt je misschien aan dat ding dat in badkamer aan de muur hangt of dat in je tas zit. Maar toch is dat niet datgene waardoor je de spiegel als spiegel herkent. Een spiegel is een spiegel door zijn reflecties. Hij is niet de optelsom van alle reflecties en hij is ook niet één van de reflecties. Hij zit daar ook niet achter, onder of tussen de reflecties: als je de reflecties één voor één zou wegnemen, dan is het niet zo dat de spiegel overblijft: als er geen reflecties zijn, dan is er ook geen spiegel. Een spiegel valt dus niet samen met zijn reflecties, maar zonder die reflecties is de spiegel er ook niet. Je kunt dus niet iets aanwijzen dat de spiegel is en tegelijkertijd is het, als je er voorstaat, onmiddellijk duidelijk dat het een spiegel is. Je zou kunnen zeggen: dat toont zich.

Terwijl zijn leerlingen voortdurend proberen het bewustzijn in concepten te vangen en vast te leggen, probeert Huang Po hun aandacht steeds weer te verleggen naar wat zich toont.  

Wat zich toont, toont zich nu. Het is vluchtig, ongrijpbaar, niet vast te leggen. Het is wat gebeurt. Het is niet iets, maar ook niet niets.

Wat we zien, horen, ruiken, proeven, voelen en denken zijn als de reflecties van een spiegel. Daarin toont zich’, om met Huang Po te spreken, ‘het grote geheim’. Het is niets bijzonders en is het er altijd en overal. En als je dat begrijpt, dan benoem je niet wat je begrijpt, je toont het. In woord en daad. Door elke vast beeld dat je hebt los te laten. Door te stoppen met zoeken. Door het besef dat alles wat je dacht te missen er altijd al was. Je bent compleet, zonder gebreken, precies zoals je bent. 

Lees het boek van Ap Dijksterhuis ‘Het slimme onbewuste’. Wat valt je op?

totdat je het onbewuste bewust maakt, zal het je leven leiden en zul je het ‘lot’ noemen

Carl Gustave Jung

Besluitvorming blijkt volgens Dijksterhuis niet alleen een bewust maar ook een gedeeltelijk onbewust geestelijk proces. Althans bij veel besluiten is er al onbewust een hersenactiviteit aan vooraf gegaan die het bewuste besluit beïnvloedt. In de sociale psychologie hebben tal van experimenten dit verschijnsel aangetoond. Datgene wat er uiteindelijk in ons bewustzijn terechtkomt heeft een lange onbewuste voorgeschiedenis, het is – zeg maar – alleen het staartje van dit proces dat wij bewust worden. Onbewust registreren we veel meer dan we ons dat ‘bewust zijn’. Een mooi voorbeeld is het zg. cocktailpartyeffect.

Je kunt op een receptie in een ruimte met meerdere groepjes dicht op elkaar staande, pratende mensen, nooit elke conversatie volgen. Zelf luister je naar het groepje mensen waar je tussenstaat. Om je heen hoor je geroezemoes. Onbewust hoor je wel degelijk wat er gezegd wordt maar je filtert de informatie om je heen, zonder dat je daar erg in hebt. Totdat er iets belangrijks om je heen gebeurd. Op zo’n moment laat je onbewustzijn deze informatie toe tot je bewustzijn. Het bekendste voorbeeld is het noemen van je naam. Als iemand in de andere groepjes jouw naam noemt, spitsen je oren zich. Dit kan niets anders betekenen dat je de gesprekken wel degelijk hebt gehoord maar je onbewuste vond het niet belangrijk genoeg en heeft het weggefilterd.

Uit: Ap Dijksterhuis “Het slimme onbewuste’ (2007)



(vrij naar Norman Fischer, Training in compassie – Zen Teachings on the Practice of Lojong en de zenlessen van Arthur Nieuwendijk, Zen.nl – Amsterdam)

Your Header Sidebar area is currently empty. Hurry up and add some widgets.