onderzoek aard bewustzijn lojong

Lojong (3) : Onderzoek de aard van het bewustzijn

II. Train jezelf in empathie en compassie


3) Onderzoek de aard van het bewustzijn 

 3. Examine the nature of unborn awareness.

‘Als je inzicht wilt in het grote geheim,’ zo hield de Chinese zenmeester Huang Po zijn leerlingen voor, ‘dan hoef je alleen maar te vermijden dat je aan iets ander belang hecht dan aan bewustzijn.’ En vervolgens ondermijnde hij elke poging van zijn leerlingen om precies dat te doen. ‘Bewustzijn is niet groen en niet geel,’ hield hij ze voor. Steeds weer wijst hij erop dat bewustzijn, ‘de ene geest’ zoals hij dat noemt, geen eigenschappen heeft. Het is geen ding, het is niet iets. En elke poging om er iets van te maken zet je op het verkeerde spoor.

Bij voortduring drijft hij zijn leerlingen tot wanhoop. Wanhoop die laat zien hoe moeilijk het is voor onze geest om er niet iets van te maken. We hebben een diepgewortelde neiging om achter elk concept iets te vermoeden dat objectief bestaat en dat door dat concept benoemd wordt. Het is precies die neiging waar Huang Po ons bewust van probeert te maken en die hij probeert te doorbreken.

Niet elk woord benoemt altijd een ding. Zoals, bijvoorbeeld, het woord ‘spiegel’. Als je aan een spiegel denkt, dan denkt je misschien aan dat ding dat in badkamer aan de muur hangt of dat in je tas zit. Maar toch is dat niet datgene waardoor je de spiegel als spiegel herkent. Een spiegel is een spiegel door zijn reflecties. Hij is niet de optelsom van alle reflecties en hij is ook niet één van de reflecties. Hij zit daar ook niet achter, onder of tussen de reflecties: als je de reflecties één voor één zou wegnemen, dan is het niet zo dat de spiegel overblijft: als er geen reflecties zijn, dan is er ook geen spiegel. Een spiegel valt dus niet samen met zijn reflecties, maar zonder die reflecties is de spiegel er ook niet. Je kunt dus niet iets aanwijzen dat de spiegel is en tegelijkertijd is het, als je er voorstaat, onmiddellijk duidelijk dat het een spiegel is. Je zou kunnen zeggen: dat toont zich.

Terwijl zijn leerlingen voortdurend proberen het bewustzijn in concepten te vangen en vast te leggen, probeert Huang Po hun aandacht steeds weer te verleggen naar wat zich toont.  

Wat zich toont, toont zich nu. Het is vluchtig, ongrijpbaar, niet vast te leggen. Het is wat gebeurt. Het is niet iets, maar ook niet niets.

Wat we zien, horen, ruiken, proeven, voelen en denken zijn als de reflecties van een spiegel. Daarin toont zich’, om met Huang Po te spreken, ‘het grote geheim’. Het is niets bijzonders en is het er altijd en overal. En als je dat begrijpt, dan benoem je niet wat je begrijpt, je toont het. In woord en daad. Door elke vast beeld dat je hebt los te laten. Door te stoppen met zoeken. Door het besef dat alles wat je dacht te missen er altijd al was. Je bent compleet, zonder gebreken, precies zoals je bent. 



(vrij naar Norman Fischer, Training in compassie – Zen Teachings on the Practice of Lojong en de zenlessen van Arthur Nieuwendijk, Zen.nl – Amsterdam)

Most discussed