the zone of interest recensie
Home » beoordelingscriteria » 4 tanden » De alledaagsheid van het kwaad

De alledaagsheid van het kwaad

Wie een kijkje wil nemen in een wereld waar de, door Hannah Ahrendt in haar bekende boek beschreven, ‘Banaliteit van het kwaad’, regeert, moet zeker naar de film ‘The Zone of Interest’ gaan. Banaler kan niet. Nee, ik moet het anders zeggen: de alledaagsheid komt angstaanjagend dichtbij. Je wilt vooral wegkijken.

🦷🦷🦷🦷 The Zone of Interest (oorlogsfilm)

In statische en trage shots wordt in “The Zone of Interest” (februari 2024) de kijker meegenomen naar een zo gewoon mogelijke setting. We zien een welvarend echtpaar met jonge kinderen en huispersoneel hun leven leiden. Een verhaal over een rijke familie in de jaren ’40, denk je. De man met een nazi-kapsel is een toegewijde militaire commandant en de kille echtgenote regelt met strenge hand het huishouden. Het gelukkige familieleven doet paradijslijk aan. Een hond loopt kwispelend op de gang.
Totdat je een klassieke uitkijktoren van een concentratiekamp boven de schutting van hun villa ziet uitsteken. Dat geeft te denken. Waar ben ik naar aan het kijken?

De film begon al met enkel een zwart beeld met alleen op de achtergrond een onheilspellend hard geluid. Dat voorspelde al niet veel goeds.

Titel:  ‘The Zone of Interest’
Datum: februari 2024
Beoordeling: 🦷🦷🦷🦷
Genre: oorlogsfilm
Regisseur: Jonathan Glazer
Scenario: Martin Amis (roman), Jonathan Glazer (filmscenario)
Acteurs:  Christian Friedel; Sandra Hüller
Uitzendkanaal: Bios

Kampcommandant Höss en zijn vrouw Hedwig leiden in de film ‘Zone of Interest’ het leven waar zij van gedroomd hebben; een parallelle wereld naast de gruwelijke realiteit van de gaskamers van Auschwitz.

De film was voor mij een zeer onbehaaglijke en soms schokkende ervaring. En dat is knap want na alle films over de Holocaust (van de docu in mijn middelbare schooltijd in 1985 van Claude Lanzmann ‘The Shoah’ tot Son of Saul  in 2015) ben ik niet meer snel te raken. De toch grote impact van de film wordt bepaald door de originele vorm. De regisseur toont ons een vrij burgerlijk verhaaltje over het carrière-verloop van de kampcommandant van Auschwitz, Rudolf Höss, en zijn opportunistische echtgenote, Hedwig. Zij wonen in een villa die grenst aan het concentratiekamp. Maar we zien juist niet de verschrikkingen van het kamp. We zien uitsluitend een echtpaar dat een zeer vredig droomleven leidt in een zoetsappige, parallelle wereld. Terwijl je weet dat 100 meter verderop duizenden onschuldige mensen in het kamp sterven aan ondervoeding, martelingen of de gaskamer.

De filmregisseur hanteert een stijlelement uit de literatuur: door iets niet uit te beelden, krijgt het een enorme aanwezigheid. Onze geest vult het voortdurend aan met historische beelden, waardoor het verhaal beklemmend wordt. Toch raken de beide realiteiten elkaar in de film niet. Ze schuren langs elkaar heen en veroorzaken een onbehaaglijk gevoel. Vooral ook omdat de afstand tussen de toeschouwer van de film en een echtpaar dat met hun kinderen vrolijk in een zwembad speelt kleiner aanvoelt. Veel kleiner dan de afstand tot de slachtoffers achter de schutting van de tuin. We zien bijvoorbeeld in de film kampcommandant Höss met een sigaar in zijn tuin staan te genieten van de zonsondergang. Zijn blik dwaalt langs de verzorgde borders naar de muur achterin. Boven de muur zien we nog net het topje van de schoorsteen van een verbrandingsoven waar dikke wolken rook uitkomt. De kampcommandant geniet van het geheel zoals jij en ik kunnen genieten van ons leven en werk. Alles loopt op rolletjes.

Kampcommandant Höss, zijn vrouw en al het Duitse kamppersoneel dat kritiekloos meewerkte aan de vernietiging van 1 miljoen mensen in Auschwitz zijn zo slecht als putwater


Kampcommandant Höss, zijn vrouw en al het Duitse kampersoneel die kritiekloos meewerkten aan de vernietiging van 1 miljoen mensen in Auschwitz, veroordeel ik meedogenloos. Zij zijn in mijn ogen 100% schuldig. Ik kon het niet nalaten toen ik thuis kwam van de film zijn naam even te googlen. Op de site van de AnneFrankStichting las ik dat Höss in 1946 berecht en ter dood veroordeeld is. Gelukkig.

Symboliek in de film is moeilijk onder ogen te zien

De alledaagsheid waardoor je als kijker gedwongen wordt om je te verhouden tot je eigen onhebbelijkheden, weerstand en ontkenningen (niets menselijks is ons vreemd) is een terugkerend thema. Het is natuurlijk moeilijk om die black spots bij jezelf onder ogen te zien. Herkenbaar is wel, als symbool van menselijke hebzucht, echtgenote Hedwig die een dure bontjas, afkomstig uit de in beslag genomen kleren uit het kamp, voor de spiegel staat te passen. Is er een verschil met een jas die je via een webwinkel aanschaft en die door kinderhandjes in Bangladesh in elkaar is gezet? Ook duidelijk zijn de fade outs naar zwart en rood.
Ik noem hier een paar symbolische scenes die bij mij persoonlijk onbehaaglijkheid opriepen. Dat is meestal een teken dat er meer aan de hand is.

De symbolische muur tussen goed en kwaad

Symbolisch in de film zijn de scenes waarin de afscheiding wordt gevisualiseerd tussen de hemel en de hel in de vorm van schuttingen en muren. Het is iets wat wij gevoelsmatig in het heden ook doen – schuttingen neerzetten. Neem de oorlogen, hongersnoden en natuurrampen die anno 2024 ons nieuws domineren. Je spreekt je verontwaardiging uit en keert weer tot de orde van de dag. Je staat er niet lang bij stil. Ik keek bijvoorbeeld onlangs naar een docu over de belegering van Marioepol in 2022: het waren een uur lang verschrikkelijke, expliciete beelden van in ziekenhuizen stervende Oekraïense burgers die in hun huizen door Russisch artillerievuur waren getroffen. Een jongen die aan het voetballen was toen een Russische granaat hun veldje trof. Hij lag op een brancard met zijn onderbenen afgerukt. Zijn vader in een omhelzing terwijl hij stierf. Ik was er kapot van. Toch heb ik twee jaar geleden nauwelijks stil gestaan bij het aantal slachtoffers van de invasie van Marioepol. Ik herinner me enkel nog de zwangere vrouw die uit een door bommen getroffen kraamkliniek werd vervoerd op een brancard. Ik zat toen waarschijnlijk al lang achter mijn schutting, zonder verder te kijken.
In de film zien we de schutting voor het kwaad staan (we horen alleen geweerschoten en gedempt geschreeuw), als Hedwig met een vriendin zit te roddelen in de tuin bij een kopje koffie. Het symboliseert een realiteit over ons, de kijkers. Ik hoorde de filmregisseur in een interview zeggen: “in tegenstelling tot de bestaande films over de Holocaust wil ik het perspectief verschuiven. De kijker kan het gevoel krijgen dat er meer gelijkenissen tussen ons en de daders zijn dan tussen ons en de slachtoffers.”

Worden kinderen van foute ouders zelf ook fout?

In de film zien we nieuwsgierige kinderen van het echtpaar die niet veel verschillen van de kinderen nu. Kinderen die in bed stiekem met een zaklantaarn tandprotheses van slachtoffers uit het kamp bestuderen, alsof ze sprinkhanen onderzoeken die ze gevangen hebben in een jampot. Ze zijn bang in het donker en hun papa, de kampcommandant die in zijn werk systematisch een massamoord aan het begeleiden is, leest ‘s avonds voor het slapen gaan een sprookje voor. Zij worden ongemerkt opgevoed met een haat tegen een bevolkingsgroep, zoals nu in het heden ook Israëlische kinderen met een haat tegen Palestijnen worden opgevoed en vice versa.
Soms zien we in de film een kind in zwartwit en dan nog eens in negatief. Dus zwart is wit. Een omdraaiing van Goed en Kwaad dat zich kan voltrekken in een kind. Het deed me denken aan mijn eigen opvoeding: omdat mijn moeder haar broer verloren was in de Tweede Wereldoorlog voedde zij haar kinderen met een enorme afkeer van Duitsland. Het maakte mij juist nieuwsgierig naar Duitsland en vanaf mijn jeugd had ik, misschien wel ook als een onvolwassen puberale provocatie, een enorme interesse in Duitse kunst en literatuur.

Zo lijkt de film ons te zeggen dat de afhankelijkheid, de hebzucht, de pesterijen en de zelfdestructieve verlangens die elk kind moet leren overwinnen als hij volwassen wordt, ons verbinden met elkaar. Deze duistere kant hebben we allemaal. Ongeacht waar we ons op aarde of waar we ons in de tijd bevinden. Onze geest kan hier niet aan ontsnappen. Volledig onthecht (verlost van onze verlangens) raken we nooit.

Marlin zegt: 4 tanden

🦷🦷🦷🦷

Reflectie 1.

Het aanvaarden van het bestaan van het kwaad in het verleden. Ik betrap mezelf er vaak genoeg op dat ik alleen maar gefocust ben op een persoonlijk verleden waarin mij allerlei onrecht is aangedaan. Een compleet zinloze strijd maar ik ben er aan verslaafd.

Kampcommandant Höss, zijn vrouw en al het Duitse kampersoneel die kritiekloos meewerkten aan de vernietiging van 1 miljoen mensen in Auschwitz, veroordeel ik in gedachten meedogenloos. Zij zijn in mijn ogen 100% schuldig. Ik kon het niet nalaten toen ik thuis kwam van de film de naam van Höss even te googlen. Op de site van de AnneFrankStichting las ik dat Höss in 1946 berecht en ter dood veroordeeld is. Hij is uiteindelijk opgehangen, niet ver van zijn villa en de idyllische tuin. Gelukkig.
Nu ik er in retrospectief nog eens wat langer over nadenk, dringt het beeld zich op van de kinderen van de familie Höss. Eigenlijk van alle kinderen van oorlogsmisdadigers. Zijn zij schuldig? In de schokkend alledaagsheid van de film zien wij hoe ze elke dag naar school gebracht worden, hoe ze door hun schoolboeken geïndoctrineerd worden en hoe zij spelen in het zwembad in de tuin. Soms horen we in de film gedempt het geschreeuw van in doodsnood verkerende mensen aan de andere kant van de schutting. Het kost me geen enkele moeite om het kind te vergeven dat iets roept over Untermenschen, omdat zijn vader Höss het daar altijd over heeft. Maar de vader zelf kan ik niet vergeven. Hij had beter moeten weten.
Toch stel ik de rancune die ik voel naar deze mensen ter discussie. Het vergt ongelooflijk veel lef om nare gebeurtenissen in het verleden een rustplaats te geven in je hoofd en de op zich zinloze strijd ertegen te staken. (Freek de Jonge zei eens in een show: ‘Als jij nog steeds met de oorlog zit dan heeft Hitler hem toch een beetje gewonnen’).
Mijn moeder verloor bijvoorbeeld haar broer tijdens de bezetting door een vergeldingsactie. Ze heeft het tot op haar dood de Duitsers nooit vergeven. Ook niet de Duitsers van nu. Zoals ik hierboven al zei: ik ben opgevoed met een haat tegen Duitsers. Zoals de kinderen van Höss zijn opgegroeid met een haat tegen Joodse mensen.
Wat betreft traumaverwerking in het algemeen moet ik altijd denken aan de moeilijk onder ogen te komen wijsheid: vergeven is het loslaten van iedere hoop op een beter verleden.  Kan ik de illusie loslaten dat het verleden beter of anders wordt? Ik betrap mezelf er vaak genoeg op dat ik ik die illusie voed door juist alleen maar gefocust te zijn op een persoonlijk verleden waarin mij allerlei onrecht is aangedaan. Een compleet zinloze strijd maar ik ben er aan verslaafd.

Reflectie 2.

Joke Beck:
“Verlichting is het beëindigen van de hoop die je in jezelf koestert op iets anders dan het leven zoals het is.”

Momenteel behandelen we in mijn Zen-klasje in Amsterdam de inzichten van Joko Beck. Ook daar gaat het over loslaten, bijvoorbeeld het loslaten van de hoop op een oplossing. Ze stelt:  ‘Maar verlichting is niet iets waar we naartoe marcheren en wat op een goede dag op de een of andere manier voor het grijpen ligt. Verlichting is het beëindigen van de hoop die je in jezelf koestert op iets anders dan het leven zoals het is.’ In de context van de film zou dit betekenen dat je het kwaad zou kunnen  aanvaarden, zonder zelf kwaad te doen.
Daar zat ik dan in Kriterion in februari 2024 in Amsterdam en keek naar de gruwelijke alledaagsheid van 80 jaar geleden. Misschien was mijn grootste leermoment wel dat ik niet in staat was om mijn boosheid los te laten over zoveel onrecht in het verleden. Maar moest ik dan met een gelijkmoedige geest vrede hebben met, zoals J. Beck het noemt: ‘het leven zoals het is’. In de zaal van de bioscoop, het nu, heerste vrede en ik voelde verbondenheid met de andere kijkers. Misschien zou je zelfs vreugde kunnen ervaren door naar deze film te kijken! Maar dat gaat me toch, als ik denk aan het laatste beeld van de film (de tuinman strooit vredig witte as op de tuinaarde die duidelijk uit de ovens van het kamp afkomstig is) echt veel te ver.

🦷🦷🦷🦷🦷 tips over kunstwerken die een overweldigende en duurzame ervaring achterlaten die het leven ietsje mooier maken…

Blader door alle onderwerpen

Snel bladeren