Het onbehagen in de digitale cultuur: de algoritmische betovering |

Inleiding
- Onbehagen in twee tijdperken: a. industrialisatie en secularisatie (1890-1929) en b. de surveillance-maatschappij van Big Tech (2010-2025)
- Conclusie: Twee perspectieven op onbehagen
2. Ik ben geboren uit zonnegloren…
2. De moderne variant: Het onbehagen van Big Tech en AI (2010-2025)
4. Hoe kunnen we ons bevrijden uit de moderne variant van het onbehagen in de cultuur?
Slotgedachte: De strijd tegen de digitale regenboogkracht van de menselijke geest
De oplossing: Wie is onze nieuwe Zephir?
Bronnen

Ik ben geboren uit zonnegloren
En een zucht van de ziedende zee,
Die omhoog is gestegen, op wieken van regen,
Gezwollen van wanhoop en wee
(…)
Zephir mint me als ik hem.., maar zijn lach, zijn stem,
Zijn kus..is een zucht: wij zwerven
Omhoog, omlaag; wij willen gestaag,
Maar wij kunnen noch kussen, noch sterven. ¹⁾.
Jacques Perk in: ‘Iris’ (1881)

„Wir sind so veranlagt, dass wir nur unter einem gewissen Maß von Bedürfnisbefriedigung glücklich sein können. Zu große Befriedigung senkt den Wert des Genusses, führt zur Anpassung und erzeugt neue Spannungen. Einschränkung der Befriedigung bedeutet Unlust, das heißt also, sie wird unglücklich machen.“ ¹⁾.
Sigmund Freud in : ‘Das Unbehagen in der Kultur’ (1930)

„Die Masse ist der Feind des Geistes. Der Geist ist individuell, und dort, wo die Menge anfängt, hört die Kultur auf.“.²⁾
Thomas Mann in: ‘Der Zauberberg’ (1924)

„Die Demokratie ist der Sieg der Quantität über die Qualität, der Masse über den Geist.“ ³⁾
Thomas Mann in ‘ Betrachtungen eines Unpolitischen” (1918)’

„Der Geist soll dienen, nicht herrschen. Das Denken ist eine Waffe, aber nicht für die Wahrheit, sondern für den Willen.“⁴⁾
Thomas Mann in: ‘Der Zauberberg’ (1924)

Inleiding

Onbehagen in twee tijdperken: a. industrialisatie en secularisatie (1890-1929) en b. de surveillance-maatschappij van Big Tech (2010-2025)

Elke beschaving draagt de kiem van haar eigen onbehagen in zich. Zodra een samenleving steeds verder verfijnd en georganiseerd raakt, groeit tegelijkertijd de spanning tussen de instincten van het individu en de beperkingen die het collectief oplegt. In de vroege twintigste eeuw analyseerden Sigmund Freud en Thomas Mann deze spanning, ieder op zijn eigen manier.

Freud zag in “Das Unbehagen in der Kultur” (1930) hoe de onderdrukking van menselijke driften—noodzakelijk voor het handhaven van de beschaving—onvermijdelijk leidde tot psychisch lijden en innerlijke conflicten. Zoals hij schreef:

„Wir sind so veranlagt, dass wir nur unter einem gewissen Maß von Bedürfnisbefriedigung glücklich sein können. Zu große Befriedigung senkt den Wert des Genusses, führt zur Anpassung und erzeugt neue Spannungen. Einschränkung der Befriedigung bedeutet Unlust, das heißt also, sie wird unglücklich machen.“

Dit illustreert Freuds centrale these: om samen te kunnen leven, moeten mensen hun instincten beteugelen, maar die onderdrukking veroorzaakt frustratie en een permanent gevoel van onvrede. Beschaving vraagt dus om een delicate balans tussen vrijheid en controle—een evenwicht dat zelden stabiel is.

Thomas Mann, die aanvankelijk in “Betrachtungen eines Unpolitischen” (1918) het nationalisme verdedigde als bolwerk tegen moderniteit en democratisering, zag later juist hoe massamedia en populistische tendensen de stabiliteit van de cultuur ondermijnden. Waar Freud zich richtte op de psychologische prijs van beschaving, waarschuwde Mann voor de politieke en culturele gevolgen van massificatie: een maatschappij waarin irrationaliteit en onderbuikgevoelens de overhand krijgen. Dit thema wordt sterk verbeeld in “De Toverberg” (1924), waar de protagonist Hans Castorp in het sanatorium in gesprek raakt met de charismatische maar gevaarlijk irrationele Naphta:

„Die Masse ist der Feind des Geistes. Der Geist ist individuell, und dort, wo die Menge anfängt, hört die Kultur auf.“

Mann laat hier zien hoe de massa en haar onderbuikgevoelens een bedreiging vormen voor de rationele, geestelijke beschaving. Het sanatorium fungeert als een microkosmos van Europa, waar de dreiging van populisme en irrationele ideologieën zich opbouwt—een voorbode van het fascisme dat later zou volgen.

Een eeuw later zien we opnieuw een fundamenteel onbehagen in onze cultuur. Maar waar Freud en Mann zich zorgen maakten over repressie en massificatie, ligt de hedendaagse dreiging in het omgekeerde proces: niet onderdrukking, maar juist de maximale exploitatie van onze diepste instincten door Big Tech en AI. Waar de beschaving vroeger de wilde impulsen van de mens beteugelde, stimuleren de algoritmes van social media, nieuwsplatformen en streamingdiensten nu juist onmiddellijke behoeftebevrediging. De mens wordt niet meer onderdrukt door moraal of traditie, maar vastgehouden in een eindeloze cyclus van digitale verleiding.

Conclusie: Twee perspectieven op onbehagen

• Freud zag onbehagen als een psychologische onvermijdelijkheid: de mens moest kiezen tussen chaos (de vrije drift) en repressie (cultuur), maar een ideaal evenwicht bestond niet.

• Mann zag onbehagen als een cultureel en politiek gevaar: de onderdrukking van irrationaliteit kon doorslaan in een kil, steriel rationalisme, maar wanneer onderbuikgevoelens te dominant werden, ontstond een gevaarlijk populisme.

Dit verhaal onderzoekt of het onbehagen van Freud en Mann in de vroege twintigste eeuw vergelijkbaar is met de situatie in het begin van de 21ste eeuw: de moderne crisis rond technologie en kunstmatige intelligentie. In deze vergelijking dient Jacques Perks gedicht “Iris” (1881) als metafoor voor de steeds terugkerende spanningsboog in de Westerse cultuur. De strijd tussen het verstand en het gevoel, tussen Apollo en Dionysos, tussen een aardse bezinning en een TikTok-filmpje.
De digitale illusie waarin we leven lijkt onvermijdelijk en onweerstaanbaar. De mooie kleurenboog van de sociale media en de dopamineprikkels trekken ons voortdurend aan, maar verdampt in onze handen zodra we hem willen grijpen. Net als Zephir, de westenwind in Perks gedicht, kan alleen een rationele tegenkracht de verleiding doorbreken en ons terugbrengen naar de realiteit. Maar hoe vinden we die kracht in een wereld waarin de digitale prikkels ons gevangen houden in een eeuwig durend verdienmodel?

2. Ik ben geboren uit zonnegloren…

Volledig contraire onze tijd, bezingt de jonge dichter Jacques Perk eind negentiende eeuw in het gedicht ‘Iris’ (1881)¹⁾.de schoonheid van een regenboog. Geen immdiate satisfaction en instant gratification van een Youtube-video. Het gedicht van Perk bestaat uit een verzameling rijmende beeldspraken en stijlfiguren op papier die pas waarde krijgen wanneer je er eens goed voor gaat zitten. Er wordt een beroep gedaan op je geduld, je belezenheid en je voorstellingsvermogen. Niets is van te voren al ingevuld en hapsnap te consumeren. Langzaam onstaat een verhaal en een inzicht. De regenbooggod Iris is geboren uit de zon en de opstijgende, wanhopige zee. Haar gewaad is als dauwdruppels op een bloem in de ochtendzon. Dan verschijnt Zephir (de Griekse god van de Westenwind) lachend uit de gekloofde aarde. Zijn zucht jaagt Iris de lucht in, waar ze als een boog van kleuren een spoor achterlaat op weg naar een dromerig rijk waar ze om hem kan treuren. Ze houdt van hem, maar de liefde tussen de twee kan alleen maar vluchtig zijn. Samen zwerven ze, verlangend maar niet in staat tot een kus of tot een einde. Hun liefde blijft vluchtig door de kortstondige verschijning van regenboog. Zij kunnen geen blijvende relatie aan gaan. In dit gedicht wordt de vergankelijke schoonheid van de natuur en de onbereikbaarheid van een volledig verenigde liefde, gesymboliseerd. Zephir is nuchter, aards en krachtig genoeg om de illusie te laten verdwijnen. In de moderne tijd hebben we een nieuwe Zephir nodig—een tegenkracht tegen de algoritmische betovering die ons vasthoudt in de eindeloze regenboog van digitale prikkels.

2. De moderne variant: Het onbehagen van Big Tech en AI (2010-2025)

Waar Freud en Mann in de vroege twintigste eeuw de spanning onderzochten tussen instinct en beschaving, zien we in de eenentwintigste eeuw een omgekeerde, maar even problematische crisis. De moderne cultuur wordt niet langer beheerst door repressie en onderdrukking van driften—zoals in Freuds analyse van beschaving—maar juist door de ongekende exploitatie ervan. In plaats van een strijd tussen individu en repressieve structuren, bevinden we ons in een tijdperk waarin Big Tech en AI de menselijke instincten maximaliseren en voortdurend stimuleren, met als gevolg een nieuw soort onbehagen.

1. Freud en het digitale lustprincipe: Hoe AI onze driften uitbuit

Freud stelde dat het lustprincipe (onmiddellijke behoeftebevrediging) moest worden ingeperkt door het realiteitsprincipe (zelfcontrole en lange termijn denken) om samenleven mogelijk te maken. De repressie van instincten veroorzaakte neurose en onvrede, maar maakte beschaving wél mogelijk.

Vandaag zien we het tegengestelde: het realiteitsprincipe wordt stelselmatig ondermijnd door technologie die gericht is op onmiddellijke bevrediging van instincten. Sociale media, AI-gestuurde content en algoritmische aanbevelingen voeden onze primaire driften—sensatiezucht, conflict, seksuele prikkels, statusverlangen—zonder enige vorm van zelfcontrole. Freud zou dit een hyperactivering van het Es noemen, waarbij het Super-ego (zelfbeheersing) buitenspel wordt gezet.

“Die menschliche Kultur gründet sich auf der Verdrängung der Triebe.” (Freud, 1930)

➡ Maar in onze tijd wordt de cultuur juist gebouwd op de maximale stimulering van driften—en dát is de nieuwe bron van onbehagen.

Voorbeelden van hoe Big Tech het lustprincipe exploiteert:

🔹 Social media dopamine-loops → Continue notificaties en algoritmes zorgen ervoor dat we eindeloos blijven scrollen, zonder werkelijke voldoening.

🔹 AI-gestuurde clickbait en polarisatie → Negatieve emoties (woede, angst, verontwaardiging) krijgen voorrang, omdat ze gebruikers langer vasthouden.

🔹 Personalized advertising en consumentendwang → AI gebruikt onze diepste verlangens om koopgedrag te manipuleren.

➡ Gevolg? In plaats van neurose door onderdrukking (zoals Freud beschreef), krijgen we neurose door overstimulatie: burn-out, concentratieproblemen, verslavingen en een diep gevoel van ontevredenheid, ondanks (of juist door) de constante prikkels.

2. Mann en de hedendaagse massamedia: De democratisering van de onderbuik

Thomas Mann vreesde dat de opkomst van massamedia en democratisering van cultuur zou leiden tot een maatschappij waarin onderbuikgevoelens en oppervlakkigheid de overhand kregen op intellect en diepgang. Waar hij in 1918 nog vreesde voor democratie, zag hij in de jaren dertig hoe irrationele massa’s gemanipuleerd konden worden door charismatische figuren en simplistische propaganda.

Vandaag is Manns nachtmerrie werkelijkheid geworden—niet door totalitaire regimes, maar door de digitale democratisering van de onderbuik. Algoritmes stimuleren emotioneel geladen, simplistische content en belonen sensatie boven nuance, polarisatie boven reflectie. In zekere zin zien we een herhaling van Manns waarschuwing:

“Die Masse ist der Feind des Geistes.” (Mann, 1924, De Toverberg)

➡ In de digitale wereld is het de massa die bepaalt wat zichtbaar wordt, en het algoritme dat deze massa voedt—zonder rationele filter.

Voorbeelden van hoe digitale massificatie leidt tot onbehagen:

🔹 Clickbait-populisme → Politici en media profiteren van emotioneel geladen verhalen in plaats van rationele argumenten.

🔹 Informatieverstikking → Een overload aan snelle, oppervlakkige content maakt het steeds moeilijker om diep na te denken.

🔹 Vervaging van waarheid en opinie → In een wereld waar alles viraal kan gaan, verliezen feiten hun kracht tegenover virale emoties.

➡ Gevolg? Net zoals Mann vreesde dat de irrationele massa de culturele elite zou verdringen, zien we vandaag dat virale trends, sentimenten en onderbuikgevoelens de dominante krachten in ons medialandschap zijn geworden—een fundamentele verschuiving die ons denken en handelen beïnvloedt.

3. De paradox van het moderne onbehagen

🔥 Freud en Mann beschreven een tijdperk waarin repressie en massificatie de kernproblemen waren. Vandaag leven we in een tijd waarin instincten juist gemaximaliseerd worden en democratisering geen rationeel debat, maar emotionele hyperstimulatie heeft gebracht.

Freudiaanse paradox:

• Toen werden driften onderdrukt → onbehagen door repressie.

• Nu worden driften gemaximaliseerd → onbehagen door overstimulatie.

Mann’s paradox:

• Toen vreesde hij massificatie door nationalistische propaganda → irrationaliteit als wapen.

• Nu zien we massificatie door AI-gestuurde algoritmes → irrationaliteit als product.

Het resultaat?

Net als in de vroege twintigste eeuw voelen we vervreemding, psychologische uitputting en een gevoel van controleverlies over onze cultuur en samenleving. Maar terwijl toen repressie de vijand was, is het nu de grenzeloze stimulering van onze instincten die ons gevangen houdt.

4. Hoe kunnen we ons bevrijden uit de moderne variant van het onbehagen in de cultuur?

De overheid kan een cruciale rol spelen in het sturen van AI en Big Tech naar ethische toepassingen, in plaats van louter winstmaximalisatie door verslavingsmodellen.

🔹 AI Act (Europa, 2023-2024)

➡ De Europese AI Act is een baanbrekende wet die AI-systemen in categorieën indeelt op basis van risico (hoog-risico vs. laag-risico). AI-systemen die manipulatief gedrag bevorderen of sociale controle uitoefenen (zoals China’s sociale kredietsysteem) worden verboden. Dit is een stap richting AI die de mens dient, in plaats van uitbuit.

🔹 Interoperabiliteitsverplichting en monopolie-aanpak

➡ In de Digital Markets Act (DMA) verplicht de EU grote techbedrijven (zoals Meta en Google) om interoperabiliteit toe te staan. Dit betekent dat WhatsApp bijvoorbeeld moet kunnen samenwerken met Signal of Telegram, waardoor gebruikers niet meer vastzitten aan één platform. Dit helpt om monopolies te doorbreken en voorkomt dat een handvol bedrijven de digitale wereld beheerst.

🔹 Verbod op dark patterns en verslavende interfaces

➡ De EU verbiedt ook dark patterns: manipulatieve ontwerpen die gebruikers dwingen om verslavend gedrag te vertonen, zoals oneindig scrollen of moeilijk te vinden ‘afmeldknoppen’ (denk aan hoe moeilijk het is om je Facebook-account te verwijderen).

2. Maatschappelijke druk op Big Tech: transparantie en bewustwording

Naast overheidsregulering is bewustwording en gedragsverandering vanuit de samenleving cruciaal om ons los te maken van verslavende AI-systemen.

🔹 Van WhatsApp naar Signal of Matrix: decentralisatie als wapen

➡ WhatsApp is eigendom van Meta en verzamelt enorme hoeveelheden data, terwijl Signal en Matrix privacyvriendelijke alternatieven zijn. In sommige landen (zoals Duitsland) wordt het gebruik van Signal in overheidsinstellingen al gestimuleerd.

🔹 AI-geletterdheid en psychologische weerstand opbouwen

➡ AI-literacy (AI-geletterdheid) moet een onderdeel worden van onderwijs en publieke campagnes. Dit omvat:

• Herkennen van manipulatieve algoritmes (bijv. hoe TikTok je emoties bespeelt).

• De impact van AI op mentale gezondheid begrijpen (bijv. hoe social media burn-outs en angststoornissen verergeren).

• Digitale detox en gecontroleerd AI-gebruik promoten (zoals tijdslimieten instellen voor apps of notificaties uitschakelen).

3. Technologie bouwen voor menselijk welzijn, niet alleen voor winst

In plaats van AI die ons verslaafd maakt, moeten we investeren in AI die ons welzijn bevordert.

🔹 Triage-tool in de GGZ (geestelijke gezondheidszorg)

➡ AI-gebaseerde triage-systemen kunnen helpen om patiënten in de GGZ sneller en beter te begeleiden. Door AI-gestuurde vragenlijsten kan een patiënt bijvoorbeeld direct worden doorverwezen naar de juiste zorgverlener, waardoor de enorme wachttijden in de mentale gezondheidszorg worden verkort.

🔹 Online coaching en psychotherapie door AI

➡ AI-gestuurde chatbots zoals Woebot en Wysa bieden directe mentale ondersteuning bij depressie, angst en stress. Ze zijn geen vervanging voor therapie, maar bieden laagdrempelige hulp aan mensen die anders geen toegang zouden hebben tot psychologische begeleiding.

🔹 Zelfmoordpreventie en eenzaamheidsbestrijding door AI-bots

➡ In Japan wordt AI ingezet om eenzame ouderen gezelschap te houden door middel van gesprekspartners zoals robot-honden en spraakgestuurde assistenten.

➡ Platforms zoals Crisis Text Line gebruiken AI om noodoproepen bij zelfmoordpreventie efficiënter te verwerken, door gesprekken met de hoogste urgentie meteen door te zetten naar menselijke hulpverleners.

4. Hoe bereiken we rationele autonomie?

Als individuen moeten we leren weerstand te bieden aan de verleiding van Big Tech en AI. Dit kan op verschillende manieren:

🔹 Digitale hygiëne en ‘onpluggen’

➡ Bewust kiezen wanneer en hoe we technologie gebruiken, bijvoorbeeld:

• Notificaties uitschakelen om prikkelverslaving te voorkomen.

• Eén keer per dag social media checken in plaats van continu scrollen.

• De telefoon buiten de slaapkamer laten om mentale rust te bewaren.

🔹 Het bevorderen van diepe focus en aandacht

➡ Technieken zoals ‘Deep Work’ (Cal Newport) helpen om mentale discipline en concentratie terug te winnen in een wereld die is ontworpen om onze aandacht te versplinteren.

🔹 Sociale en mentale weerstand opbouwen tegen algoritmes

➡ AI-modellen zijn getraind om onze zwakheden te exploiteren. We kunnen onszelf trainen in kritisch denken en zelfbeheersing:

• Waarom wil een algoritme dat ik op deze post klik?

• Is dit content die mij verrijkt, of is het puur vermaak zonder waarde?

➡ Dit is de digitale versie van Freuds realiteitsprincipe: je instincten begrijpen en leren beheersen.

5. Hoe bevorderen we culturele diepgang?

De hedendaagse AI-cultuur stimuleert snelheid, oppervlakkigheid en virale trends. Om hieraan te ontsnappen, moeten we cultuur opnieuw waarderen als tegenkracht.

🔹 Slow media en langzame journalistiek

➡ Initiatieven zoals De Correspondent en The Atlantic’s slow journalism-project richten zich op diepgravende, lange artikelen in plaats van snelle nieuwscycli.

🔹 Herwaardering van boeken en lange termijn denken

➡ Platforms zoals Substack geven schrijvers en denkers de ruimte om lange, doordachte essays te schrijven zonder de druk van clickbait en advertenties.

🔹 Kunst en filosofie als tegengif tegen algoritmische oppervlakkigheid

➡ Het actief opzoeken van kunst en literatuur kan een tegenwicht vormen tegen de oppervlakkige, dopaminegestuurde cultuur van AI. Bijvoorbeeld:

• Klassieke literatuur en filosofie lezen in plaats van korte social media-berichten.

• Podcasts en lezingen volgen in plaats van eindeloos scrollen.

• Digitale detox-weekenden met analoge media (fysieke boeken, muziek zonder afleiding).

➡ Mann zou zeggen: in een wereld die steeds platter en oppervlakkiger wordt, is diepgang een revolutionaire daad.

6. Hoe bevorderen we ethische technologie?

We moeten actief bouwen aan technologie die mensen ondersteunt in plaats van uitbuit.

🔹 Ontwikkeling van ‘human-centered AI’

➡ Gebruikers moeten controle krijgen over AI in plaats van andersom. Bijvoorbeeld:

• AI die je helpt om social media-gebruik te beperken, in plaats van je verslaafd te maken.

• Search-algoritmes die prioriteit geven aan feitelijke informatie, in plaats van emotionele polarisatie.

🔹 Open source en publieke alternatieven

➡ Mastodon als alternatief voor Twitter (gedecentraliseerd, zonder AI-gestuurde manipulatie).

➡ DuckDuckGo als alternatief voor Google (privacyvriendelijk, zonder gepersonaliseerde advertenties).

➡ Door alternatieven te bouwen, creëren we een digitale wereld waarin technologie ons ondersteunt, in plaats van overneemt.

Slotgedachte: De strijd tegen de digitale regenboogkracht van de menselijke geest

Onze Zephir bestaat niet uit één oplossing, maar uit een combinatie van rationele autonomie, culturele diepgang en ethische technologie. Als we deze krachten versterken, kunnen we onszelf bevrijden uit de digitale illusie en opnieuw grip krijgen op onze cultuur.

De oplossing: Wie is onze nieuwe Zephir?

In Jacques Perks gedicht “Iris” verschijnt Zephir, de westenwind, als de kracht die de regenboog uit de lucht blaast. Hij is nuchter, aards en krachtig genoeg om de illusie te laten verdwijnen. In de moderne tijd hebben we een nieuwe Zephir nodig—een tegenkracht tegen de algoritmische betovering die ons vasthoudt in de eindeloze regenboog van digitale prikkels.

De vraag is: wie of wat kan die rol vervullen? Hoe kunnen we het onbehagen van de 21e eeuw overwinnen?

1. Zephir als rationele autonomie: de herontdekking van het realiteitsprincipe

Freud zag dat de mens moest balanceren tussen instinct (Es) en rede (Super-ego). In de moderne tijd is het Es volledig geactiveerd door AI en Big Tech, waardoor het Super-ego steeds zwakker wordt. Onze nieuwe Zephir moet daarom een herontdekking van autonomie en zelfcontrole zijn.

💡 Hoe?

🔹 Digitale hygiëne ontwikkelen → Leren omgaan met digitale verslavingen en bewust kiezen wat we consumeren.

🔹 Technologie als hulpmiddel gebruiken, niet als verslaving → Bewuste interactie met AI en social media in plaats van blind algoritmes volgen.

🔹 De waarde van stilte en traagheid herontdekken → In een wereld van continue stimulatie is de kracht van reflectie en diepgang revolutionair.

➡ Onze nieuwe Zephir is rationele autonomie: het vermogen om niet geregeerd te worden door instant prikkels, maar om zelfbewust keuzes te maken.

2. Zephir als culturele tegenbeweging: herwaardering van diepgaande kunst en intellect

Thomas Mann zag cultuur als een tegenwicht tegen de massificatie van irrationaliteit. Waar hij vreesde voor de ondergang van de intellectuele elite, is onze tijd juist gekenmerkt door oppervlakkigheid en content voor de massa.

💡 Hoe?

🔹 Herwaardering van lange termijn denken → Kiezen voor complexe kunst, literatuur en filosofie in plaats van korte, vluchtige content.

🔹 Educatie als wapen tegen algoritmische domheid → Kritisch leren omgaan met informatie en manipulatie herkennen.

🔹 Kunst als Zephir: wat niet viraal is, heeft waarde → Net als in Manns visie moet cultuur een buffer blijven tegen de oppervlakkigheid van de algoritmische massa.

➡ Onze nieuwe Zephir is de herontdekking van intellectuele diepgang als weerstand tegen de oppervlakkigheid van AI-gestuurde content.

3. Zephir als ethische technologie: regulering van AI en Big Tech

Big Tech en AI worden gedreven door winstmodellen die de exploitatie van menselijke zwakheden maximaliseren. Als samenleving kunnen we niet alleen vertrouwen op individuele weerstand—we hebben een structurele tegenkracht nodig die de incentive-structuren van AI verandert.

💡 Hoe?

🔹 Regulering van AI en social media-platforms → Belonen van ethische ontwerpen in plaats van verslavingsmodellen.

🔹 Maatschappelijke druk op Big Tech → Transparantie eisen in algoritmes en bedrijfsmodellen die psychologische schade minimaliseren.

🔹 Technologie bouwen voor menselijk welzijn, niet alleen voor winst → AI inzetten voor reflectie en educatie in plaats van pure consumptie.

➡ Onze nieuwe Zephir is ethische technologie: een wereld waarin AI niet alleen onze instincten uitbuit, maar ons helpt rationeler en evenwichtiger te worden.

5. Conclusie: De strijd om Zephir

🔥 Freud en Mann zagen het onbehagen in de cultuur als een spanningsveld tussen instinct en beschaving, tussen massa en intellect. In de 21e eeuw heeft deze spanning zich verplaatst naar de digitale wereld, waarin AI en Big Tech onze instincten maximaliseren en ons gevangen houden in een eindeloze regenboog van prikkels.

Maar er is een uitweg.

We hebben een nieuwe Zephir nodig—een kracht die de regenboog uit de lucht blaast en ons bevrijdt van de digitale illusie. Deze Zephir komt in drie vormen:

1. Rationele autonomie – Het vermogen om ons niet langer te laten sturen door algoritmische manipulatie.

2. Culturele diepgang – De herwaardering van intellect, kunst en reflectie als tegenwicht tegen de oppervlakkigheid van de digitale massa.

3. Ethische technologie – Het actief reguleren en hervormen van AI zodat het ons ondersteunt in plaats van uitbuit.

💡 Slotzin:

“De regenboog van digitale verleiding zal blijven schitteren, en AI zal steeds verfijnder worden in het exploiteren van onze verlangens. Maar zolang we onze Zephir cultiveren—rationeel denken, diepgang en ethische technologie—kunnen we de illusie doorbreken en opnieuw grip krijgen op onze cultuur. Net als in Perks gedicht ligt de keuze bij ons: laten we ons meeslepen door de regenboog, of laten we de westenwind waaien?”

Slotgedachte: De strijd tegen de digitale regenboog

Bronnen

J.Perk, Iris (1881)
Ik ben geboren uit zonne-gloren / En een zucht van de ziedende zee,/ Die omhoog is gestegen, /op wieken van regen, /Gezwollen van wanhoop en wee; /Mijn gewaad is doorweven met parels, die beven Als dauw aan de roos, die ontlook Wen de dag-bruid zich baadt, en voor ‘t schuchter gelaat Een waaier van vlammen ontplook. Met tranen in ‘t oog, uit de diepte omhoog, Buig ik ten kus naar beneden: Mijn lichtende haren befloersen de baren, En mijn tranen lachen tevreden: Want, diep in zee, splijt de bedding in twee, Als mijn kus de golven doet gloren… En de aarde is gekloofd, en het lokkige hoofd Van Zephir doemt lachend te voren. Hij lacht…en zijn zucht jaagt mij, arme, in de lucht, En een boog van tintlende kleuren Is mijn spoor, als ik wijk naar een droomerig rijk, Waar ik eenzaam om Zephir kan treuren. Hij mint me als ik hem.., maar zijn lach, zijn stem, Zijn kus..is een zucht: wij zwerven Omhoog, omlaag; wij willen gestaag, Maar wij kunnen noch kussen, noch sterven.
S. Levi, Is dit een mens (1946)
“Stel je nu een man voor die beroofd is van iedereen van wie hij houdt, en tegelijkertijd van zijn huis, zijn gewoonten, zijn kleding, kortom van alles wat hij bezit: hij zal een holle man zijn, gereduceerd tot lijden en behoeften, vergeetachtig waardigheid en zelfbeheersing, want wie alles verliest, verliest vaak zichzelf. We zijn slaven, beroofd van elk recht, blootgesteld aan elke belediging, veroordeeld tot een zekere dood, maar we bezitten nog steeds één macht, en we moeten die met al onze kracht verdedigen, want het is de laatste: de macht om onze toestemming te weigeren.”
V. Frankel, De zin van het bestaan (1948)
A. Frank, Dagboek (1945)
Dagboekaantekening, kort voor haar laatste verjaardag geschreven in het Achterhuis in ’44

Het onbehagen in de digitale cultuur: de algoritmische betovering

Inleiding

Onbehagen in twee tijdperken: a. industrialisatie en secularisatie (1890-1929) en b. de surveillance-maatschappij van Big Tech (2010-2025)

Conclusie: Twee perspectieven op onbehagen

2. Ik ben geboren uit zonnegloren…

2. De moderne variant: Het onbehagen van Big Tech en AI (2010-2025)

1. Freud en het digitale lustprincipe: Hoe AI onze driften uitbuit