BurijnAan de Oudezijds Voorburgwal ligt een kerk die nu eens geen directe betekenis heeft in het stadsbeeld. De katholiek Jan Hartman liet hier een kerkgebouw neerzetten dat in de ogen van de willekeurige voorbijganger niet meer dan een gewoon Amsterdams woonhuis moest lijken. In de periode 1661–1663 werd dit pand door de ‘kousenkoopman’ Hartman grondig verbouwd. De begane grond richtte hij in als kousenwinkel; daarachter het zogenaamde ‘comptoir’ (kantoor) en de keuken. Een verdieping hoger liet hij in het achterste deel van het woonhuis een prachtige ontvangstkamer, de zogenaamde ‘Sael’, bouwen. De zolderverdiepingen bestemde hij voor een ‘huiskerk’, een ruimte waar de katholieke gelovigen in de buurt van de burgwallen hun geloof konden uitoefenen. Naar de naam van de Heintje Hoekssteeg stond de kerk later bekend als ‘het Haantje’. Toen de huiskerken in Amsterdam in de 19de eeuw bijna allemaal verdwenen waren kreeg de schuilkerk de bijnaam Ons’ Lieve Heer op Solder.
De term schuilkerk is enigszins misleidend. De katholieken mochten weliswaar na de Alteratie van 1578, het moment dat Amsterdam gedwongen was om definitief de zijde van de protestantse opstandelingen te kiezen, niet in het openbaar het katholieke geloof belijden maar dat betekende niet dat zij vervolgd werden. Veel katholieken waren in de Gouden Eeuw rijke en invloedrijke kooplieden die met hun handel het economische leven van Amsterdam bepaalden. Evenals bij alle andere huiskerken in Amsterdam – in de 18de eeuw waren dat er meer dan twintig! – stelde men enkel de eis dat het gebouw niet aan de buitenzijde herkenbaar mocht zijn als kerk en dat de ingang zich niet aan de grachtzijde mocht bevinden.
Omstreeks 1715 werd onder leiding van een nieuwe eigenaar, pastoor Reiniers, de zolderkerk aangepast en afgestemd op een groter aantal mensen. De twee galerijen in de kerkruimte, die met smeedijzeren stangen aan de dakspanten hingen, werden meer opengewerkt zodat alle kerkgangers het altaar konden zien. In de sokkel van de linkerzuil van het altaar, vernieuwd in barokke stijl, werd om ruimte te besparen een verrijdbare kansel ingebouwd die tijdens de kerkdienst uitgeklapt kon worden. Boven het altaar bevindt zich nog zo’n ingenieuze vondst: in een wissellijst kon steeds, afhankelijk van de religieuze viering, een ander altaarstuk getoond worden.
Tot het eind van de 19de eeuw deed Ons’ Lieve Heer op Solder dienst als parochiekerk. In 1887 werd echter aan de Prins Hendrikade de Sint Nicolaaskerk gebouwd. Tijdens de inwijding bracht de katholieke gemeente in een grote optocht het heilige sacrament van de huiskerk over naar deze grote kerk. Een gebeurtenis die symbool stond voor de emancipatie van de katholieken in Amsterdam. De veel te klein geworden zolderkerk dreigde echter gesloopt te worden. Gelukkig werd zij in 1887 gekocht door een groep sympathisanten die zich verenigd had in de ‘Amstelkring’. Met particuliere giften richtten zij het pand in tot een museum waardoor de huiskerk en het typisch 17de-eeuwse woonhuis van de koopman Jan Hartman tot de dag van vandaag volledig bewaard zijn gebleven.
Inmiddels bezit de Stichting Museum Amstelkring een grote collectie liturgisch vaatwerk, meubilair uit andere schuilkerken, beeldhouwwerk en schilderijen, die in en rond de kerkruimte zijn uitgestald. Tezamen geven zij een interessant beeld van de katholieke geschiedenis van Amsterdam. In 1995 werd, op de tweede galerij in de kerk, een nieuwe afdeling geopend die de bezoeker een idee geeft van de meest recente geschiedenis van katholiek Amsterdam.
Het woonhuis had aan de grachtzijde waarschijnlijk een andere gevelvorm. Op basis van een tekening van C. van Waardt uit 1805 kan gesteld worden dat het pand wellicht uitgerust was met een halsgevel. Bij de restauratie van het pand in 1965 is echter gekozen om de huidige topgevel, een tuitgevel met zandstenen voluten en drie luiken, te handhaven.
Literatuur: R. Meischke, DE HUISKERK HET HART VAN DE OZ VOORBURGWAL, in: AMSTELODAMUM jrg. 43 (1956), blz. 149–160. — H. van Haaren, ONS’ LIEVE HEER OP SOLDER, Amsterdam 1968. — S. Spies, K. Kleijn e.a., HET GRACHTENBOEK II, Den Haag 1992, blz. 136–137.
