Marlin🦷🦷🦷🦷 NPO (docu)
Het verhaal van Jan Teunissen (1898–1975) is schokkend en boeiend tegelijk. Als Haagse filmmaker had Jan geen enkele gewetensnood om tijdens de oorlog propaganda-films als de ‘De Eeuwige Jood’ te maken voor het naziregime in Nederland. Ook na de oorlog praat hij hier nog steeds luchtig over en laat zijn anti-semitische ideeën de vrije loop. Filmen was nu eenmaal zijn passie… en hij wilde de Nederlandse film op de kaart zetten. Niet meer dan dat.
Titel: De Propagandist
Datum: 2024
Beoordeling: 🦷🦷🦷🦷
Genre: documentaire
Cinematografie: Jan Pieter Tuinstra
Thema: collaboratie tijdens de Nederlandse bezetting
Regie: Luuk Bouwman
Uitzendkanaal: NPO Plus
Jan Teunissen was een charmeur. In de vraaggesprekken die door een filmhistoricus ieind jaren ’60 zijn vastgelegd, komt hij over als een aimabele man. We horen de gehele documentaire de geaffecteerde stem van Theunissen en zitten dankzij deze ‘oral history’ zeer dicht op de huid van de Nederlandse filmregisseur.
De interviews die historicus Rolf Schuursma in de jaren ’60 opgenomen heeft –– ruim zeven uur aan audio –– dienen in het verhaal van de documentaire als een perfecte bron. We krijgen een zeer authentiek beeld van het denken van de gegoede burgerij in de jaren ’30 in Nederland. Bouman filmt het bedenkelijke gezicht van Schuursma als hij de gesprekken met Teunissen op een bandrecorder terugluistert. Zijn verontwaardiging over de brute uitlatingen van de ‘Nederlandse Riefenstahl’ zijn ontroerend om te zien (Rolf in de camera: ‘Hoe kunnen mensen zo zijn?’ ). Vooral omdat dit de bijna nostalgische verontwaardiging van een boomer is over foute Nederlanders. De jonge kijker van nu kijkt hier echt niet meer van op. In de wereld van fake-news op social media en Orwelliaanse new speak van Trump is het verdraaien van de waarheid dagelijkste kost.
De volleerde propagandist
In alle filmbeelden en vraaggesprekken weigert Teunnissen verantwoordelijkheid te nemen voor de negatieve effecten die zijn propaganda-films en zijn werk voor de Duitsers hoe dan ook hebben gehad. Pragmatisch paste hij zich aan de Duitsers aan zag de Bezetting als een kans om zijn filmhobby uit te leven. Zelfs de kijker van nu weet hij –– als volleerde ‘propagandist’ –– te hypnotiseren met zijn banale logica. Schandalig, denk je als weldenkend mens. Maar ook denk je meteen: in het Nederland van van voor en tijdens de oorlog, moeten er veel meer van dit soort mensen hebben rondgelopen. Iedereen paste zich aan en maakte er het beste van.
We zien de ‘Filmtsaar’ in deze prachtige docu van Bouwman (zie ook de recensie: Allen tegen allen uit 2019) trots in uniform als hoofd van de film-afdeling van de NSB staan borrelen met Mussert. Als hoofd van de SS Filmdienst voerde hij, volgens eigen zeggen, ook geanimeerde gesprekken met nazi-topmannen als Rauter en Goebbels. Nergens in de bronnen toont Teunissen een greintje spijt of berouw.
Propaganda als ambacht, niet als instrument?
Jan kon vanaf de dood van zijn zeer gefortuneerde vader in 1916 rentenieren. Hij wilde van zijn destijds zeer dure filmhobby zijn vak maken. De documaker reconstrueert dit leven met de openhartige gesprekken met Teunissen zelf, aangevuld met archiefmateriaal, propagandafilms en privébeelden.
Het verhaal volgt zijn opkomst, zijn rol tijdens de oorlog, en zijn marginalisering na 1945. Zoals het een documentaire betaamt krijgen we geen expliciet moreel oordeel te zien over deze ‘foute man’. Toch geeft de documentaire genoeg stof tot nadenken.
- Propaganda als ambacht, niet als afwijking De docu laat zien dat propaganda niet ontstaat uit fanatisme alleen, maar ook uit professionele ambitie, opportunisme en vakmanschap. Teunissen wordt niet neergezet als monster, maar als iemand die zijn talenten probleemloos in dienst stelt van macht.
- Morele leegte en zelfrechtvaardiging Opvallend is Teunissens gebrek aan reflectie. Hij presenteert zijn daden als logisch, technisch en onvermijdelijk. Juist deze banaliteit van collaboratie (zo je wilt: de banaliteit van het kwaad) maakt de film ongemakkelijk: kwaad verschijnt hier zonder pathos of ideologische hysterie.
- De macht van beeld zonder commentaarstem Bouwman gebruikt nauwelijks expliciet sturende voice-over. Daardoor wordt de kijker gedwongen zelf positie te kiezen. De montage confronteert Teunissens woorden direct met de beelden die hij hielp produceren, wat de manipulatieve kracht van film zichtbaar maakt.
- Actualiteitswaarde Zonder expliciete parallellen te trekken, resoneert de docu sterk met hedendaagse vragen over media, framing, desinformatie en verantwoordelijkheid van makers. De documentaire suggereert dat de mechanismen van propaganda tijdloos zijn, ook al veranderen de technologieën.
- Historische en ethische spanning De docu balanceert bewust op de grens tussen begrijpen en vergoelijken. Dat maakt hem sterk, maar ook risicovol. Bouwman vertrouwt erop dat de kijker moreel weerbaar genoeg is om die spanning te dragen.
Zijn gemonteerde beelden niet per definitie propaganda?
Toen ik achteraf op zoek was naar een paar stills uit de trailer die deze recensie moeten ondersteunen, kreeg ik een onbestemd gevoel. Ik was eigenlijk naar propaganda aan het zoeken voor mijn boodschap: de banaliteit van het kwaad. Ik vond het in de dikke kop met onverschillige en harde ogen van Teunissen. Die had de cameraman goed gekozen.
Alhoewel de maker Luuk Bouwman de woorden en beelden van Teunissen voor zichzelf laten spreken, is hier toch ook sprake van manipulatie en suggestie. Neem de trailer. Jans uitspraken uit de vraaggesprekken op band zijn toch slim op een bepaalde manier onder de beelden gemonteerd om uiteindelijk de kijker een richting op te sturen.
Zo mondt een film over een propagandist uit in propaganda. Alleen al vanwege dit meta-effect moet je hem niet alleen gezien hebben…maar vooral de beelden diep op je laten inwerken. Ook Bouwman en zijn productieploeg zijn propagandisten van het eerste uur. Natuurlijk met goede bedoelingen maar toch. De Propagandist is daarmee niet alleen een film over foute overtuigingen, maar vooral over gewilligheid: hoe talent, ambitie en beeldmacht samen kunnen leiden tot moreel failliet — toen, en nu.
