De aanleiding van de genocide in Rwanda van 1994

Wanneer ik mij een beeld probeer te vormen van de geschiedenis van een Afrikaans land gaat er een alarmbel rinkelen in mijn hoofd. Laat ik het, om te voorkomen dat ik meteen voor boomer wordt uitgemaakt, een etnocentrisch alert noemen dat in mijn gedachten verschijnt, als een hinderlijke popup.

Als je kijkt naar heden en verleden van het prachtige continent Afrika is het onvermijdelijk dat je vanuit je witte, Europese perspectief de zaken bekijkt. Laat staan bij de achtergrond van zo’n huiveringwekkende afslachting als in Rwanda. Laat ik dus een poging doen om uit mijn vel te stappen en alle koloniale en raciale uitgangspunten over boord te zetten. Voor zover dat mogelijk is.
Mensen van de lokale Tutsi-stam, èn trouwens ook gematigde Hutu’s, werden massaal vermoord door de Hutu-stam in 1994. Weer krijg ik een etnocentrische melding. Het woord stam is vast niet correct. Maar kun je dan inzake de bewoners van dat ene land Rwanda over volkeren spreken? Nee. Laten we het clans noemen.
Enfin, in 100 dagen stierven naar schatting 800.000 tot 1 miljoen mensen in het Afrikaanse land van de ‘duizend heuvels’, bananenplantages en oranjekleurige kleiwegen. In dat dichtbevolkte land zo groot als Wales vond onder ogen van aanwezige VN-troepen, een volkerenmoord plaats die zijn weerga in de geschiedenis nauwelijks kent. Tienduizend Rwandezen werden per dag vernietigd.
Alhoewel er een bedachte campagne aan vooraf ging kun je het drama niet direct een systematische uitroeiing noemen. De mechanismen die de Holocaust in gang brachten zijn niet vergelijkbaar. De Holodomor van Stalin ook niet.
Angstige en latente (haat)gevoelens tussen twee etnische groepen mensen lijken in Rwanda door kwaadwillende politieke leiders te zijn opgestookt tot een soort hysterie. Die tot het uitmoorden van de ene clan door de andere heeft geleid. Daarbij werden de Tutsi’s gedemoniseerd. De subtiele haatcampagnes via de media met fakenews leidde ertoe dat de ene Hutu het idee kreeg dat zijn Tutsi-buurman, waar hij al jaren in vrede mee samenwoonde, een duivel was die vermoord moest worden. Zelfs sommige Tutsi-vrouwen vielen ten prooi aan hun Hutu-man. Het was een massale uitbarsting van hysterie, angst, waanzin en zelfbehoud.

Het lijkt erop alsof de radiozender RTLM de onderlinge haatgevoelens tussen de Hutu’s en de Tutsi’s wist op te stoken. De haatdragende teksten en retoriek die door de Radio Télévision Libre des Mille Collines) in Rwanda werden verspreid zijn allemaal op YouTube te beluisteren. RTLM werd opgericht in 1993 door Hutu-extremisten, waaronder personen met directe banden met de regerende partij MRND (Mouvement Révolutionnaire National pour le Développement) en leden van de presidentiële entourage. De leiding en financiering van het radiostation kwamen van Hutu-politici, zakenmensen en regeringsfunctionarissen die nauw verbonden waren met president Habyarimana en zijn partij. Het station fungeerde feitelijk als spreekbuis van de Hutu-machtspiramide.

• Dehumanisering en scheldwoorden: Tutsi’s werden vaak vergeleken met kakkerlakken (“inyenzi”), slangen en andere insecten. Door hen te ontmenselijken, was het makkelijker om de bevolking ervan te overtuigen dat het doden van Tutsi’s niet als een moord werd beschouwd.
• Oproepen tot geweld: RTLM riep de Hutu-bevolking op om in actie te komen tegen de Tutsi’s, die ze beschouwden als verraders en medeplichtig aan de aanvallen van de Rwandan Patriotic Front (RPF). Uitzendingen bevatten zinnen als: “Jullie kakkerlakken moeten gedood worden!” en “Doe iets voor jullie vaderland!”
• Gerichte informatie over verblijfplaatsen: De radiozender gaf informatie over de locaties van Tutsi’s en andere slachtoffers, en spoorde gewapende milities aan om daarheen te gaan.
• Rechtvaardiging van de genocide: De genocide werd gepresenteerd als een legitieme reactie op de dreiging die uitging van de Tutsi’s. Het werd afgeschilderd als een daad van zelfverdediging die nodig was om de Hutu-bevolking en hun cultuur te beschermen.

Hoe je ook moeite doet de zaken neutraal te beschrijven in Rwanda: je blijft een witte Europeaan, onbewust gevormd door een ouderwetse, koloniale blik op een ver land, buiten Europa. Mijn eerste gedachte was toen ik hoorde over de radiozender, dat ik er vanuit ging dat dit dus een intern conflict was tussen clans, zonder buitenlandse invloed. Maar dat is natuurlijk een witte kijk en complete nonsens. Er gelden in 1994 grote internationale handelsbelangen in de regio. Veel buitenlandse mogendheden zijn gebaat bij een relatieve stabiliteit om de winning en aanvoer van grondstoffen uit Congo en Rwanda veilig te stellen. De VN was ook aanwezig toen het uit de hand liep maar zij stonden machteloos. Niet alleen het huidige moderne imperialisme van de VS, Rusland en China speelt in het heden een rol. Het West-Europese kolonialisme uit de 19e en 20e eeuw is natuurlijk ook van invloed geweest op het ontstaan van het conflict tussen de twee clans in Rwanda. Zoals in zoveel stammenoorlogen in Afrikaanse landen.
Want welk land heeft vroeger deze clans van Rwanda als zodanig in twee hokjes geduwd en hen met een verdeel en -heers politiek tegen elkaar uitgespeeld? Het waren de Belgen die in de jaren ’30 identiteitskaarten introduceerden in Rwanda. Toen was Rwanda een mandaat van België waarover de Belgen het bestuur hadden, naast hun officiële kolonie ‘Republiek Congo’.
Toen dacht ik: die conservatieve Belgen met de oorlogsmisdadiger Leopold II in de 19e eeuw zijn vast de oorzaak van de raciale scheiding in Rwanda. Het Westerse kolonialisme is dus niet een directe aanleiding maar zeker een van de diepere oorzaken achter het drama in Rwanda. Ik moest denken hoe ik zelf een keer in Brussel in de jaren ’90 het archaïsche ‘Musée du Congo’ in Tervuren bezocht had en verontwaardigd was over het koloniale karakter van de tentoonstelling. Toen begon mijn argwaan over de Belgen met hun stripalbum ‘Kuifje in Afrika’, dat ik met zoveel plezier heb gelezen in mijn jeugd, te groeien.
Rwanda ligt ergens in het midden van Afrika. Donker en onherbergzaam, bewoond door arme mensen die honger hebben. Dat is helaas eigenlijk onbewust je eerste associatie als je geboren bent in 1966 en opgegroeid in Europa. Het begint allemaal met de beelden uit je jeugd die de prompt ‘Afrika’ oproept: Kuifje in Afrika, het blaadje Okki, Gast aan Tafel van Novib en natuurlijk dat beeld van de ontmoeting van de ‘ontdekkings’-reiziger M. Stanley met Dr. Livingstone ergens in de jungle van Afrika.
Rwanda ligt, uit mijn hoofd, ergens in Midden-Oost Afrika. Dat is wat ik weet. En later, in de jaren ’90, braken er grote, raciale rellen in het ontwikkelingsland uit. Dat was toen wereldnieuws. Twee stammen raakten slaags. De Hutu’s en de Tutsi’s. Dat er ook sprake was van een derde groep, de Twe (de pygmeeën), daar heb ik toen nooit iets over gehoord.
Ik vraag me nu oprecht af: mag ik wel ‘stam’ zeggen? Klopt dat wel? Het is zo’n Kuifje-term… Maar volk is misschien bezijden de waarheid. ‘Tribe’ klinkt beter op één of andere manier – of tribes die elkaar te lijf gingen. Plotseling kan ik mij ook iets vaag herinneren van een radio-zender die toen een grote rol speelde in de propaganda van de Hutu’s want later zag en hoorde ik een expositie hierover in het Amsterdamse FOAM-museum. Vergeten.

Dat is het wel een beetje qua betrouwbare informatie uit mijn brein. Als ik dieper graaf, en wat teksten op het web ga lezen, dan vermengen zich allemaal beelden met elkaar en zijn de poppen aan het dansen. Ik haal allemaal dingen door elkaar. Vooral de geschiedenis rond Congo en Leopold II zorgen voor verkeerde beelden. Want de Belgen krijgen Rwanda pas als mandaat toebedeeld na de Eerste Wereldoorlog. Het Verdrag van Versailles bepaalde dat de Duitsers geen overzeese bezittingen meer mochten hebben. Toen was Leopold II met zijn Congo Vrijstaat al lang weer uit beeld. Toch zie ik hem met baard te paard als standbeeld in Brussel staan met rode vlekken erop. Hij heeft er vast mee te maken met de shit in Rwanda, denk ik volledig ten onrechte.
Ik moet denken aan de beroemde foto uit de periode dat Leopold II in Vrijstaat Congo in de 19e eeuw zich bediende van verschrikkelijke methodes om daar zijn privé-staat te beheren. Op de foto zie je een zwarte man naar een afgehakt handje kijken dat voor hem ligt. Hij is gemaakt in de tijd dat Leopold zijn ingehuurde dienaren rubber voor de auto-industrie liet ophalen bij de lokale bevolking. De foto is een voorbeeld van gruwelijke koloniale repressie maar nogmaals, het heeft niets te maken met het land Rwanda.
Om nog eens goedf bronnenonderzoek te doen zoek ik de nare foto op het web. Ik krijg een lading koloniale ellende over mij heen. Mijn sensatiebeluste oog blijft hangen aan een andere foto met dezelfde, heftige lading. Twee mannen met tropenhelm en hun zwarte dienaren die trots (?) afgehakte handen ophouden. Meteen maar laat ik chatGPT en andere tools de echtheid onderzoeken van de foto’s. De eerste foto is gemaakt door Alice Seeley Harris, een Britse zendelinge/fotografe, op 14 mei 1904 in Baringa, in het district Nsongo (Congo Vrijstaat).

Ik denk dan ook aan de rol van de Belgen in Congo en vraag mij af hoe breed Congo eigenlijk naar het Oosten uitliep. Was het huidige Rwanda voor de Tweede Wereldoorlog een onderdeel van de Belgische kolonie? Ik weet het niet. Daarom verdringen zich opnieuw de Kuifje-cliché’s zich in mijn brein. Ik weet wel dat de grenzen van toen zeer willekeurig werden getrokken en veranderlijk. Voor de gein kijk ik op de oude globe van mijn schoonvader in de werkkamer van mijn vrouw en zie inderdaad dat Rwanda ongeveer op de hoogte van Zaïre ligt. Die globe is uit de jaren ’70, lijkt wel. Afrika zag er compleet anders uit? Congo was toen al 10 jaar onafhankelijk en heette Zaire. O ja.
Bij dat woord Zaïre zie ik meteen Mohammed Ali boksen in Kinshasa tegen George Foreman, begin jaren ’70. Twee zwarte Amerikaanse topsporters die het gevecht van de eeuw gaan leveren op uitnodiging van de president van Zaïre, Mobassa. “Ali, bomaye!” scandeert het publiek.
Nieuwe beelden met weer een andere lading duwen mij meer naar het narratief over Afrika dat ik op de universiteit leerde. Het tribalisme staat niet los van de koloniale overheersing. De tribes werden niet alleen door de bezetters uitgespeeld tegen elkaar in een slimme verdeel-en heers politiek maar de inmenging zorgde ook voor een tribe-bewustzijn.
Voor het gevecht zien we de zwarte Mohammed Ali de lokale jongens in Zaïre op straat vragen wie ze níet mogen — hij kreeg “de Belgen” als antwoord, vanwege hun koloniaal verleden. Ali hield zijn handen omhoog en zei: “George Foreman is Belgian.”, waarop het publiek losbarstte in gejuich. Haatgevoelens tussen tribes is een proces van elkaar versterkende omstandigheden, waarin heel veel factoren een rol spelen.
Ik moet nu ook denken aan de roman Heart of Darkness (1899) van J. Conrad die ik onlangs heb herlezen. De verhaallijn komt terug in Coppola’s Apocalypse Now (1979), een film die ik nu eigenlijk pas in een heel ander licht plaats. Dat kwam vooral door het lezen van het verhaal over de Londense handelsreiziger Charles Marlow, die de Congo afzakt per stoomboot, eind 19e eeuw. In opdracht van een Europese handelsmaatschappij moet Marlow de mysterieuze handelsagent Kurtz opsporen. Kurtz levert abnormaal veel ivoor richting ‘Leopoldsville’ (het huidige Kinshasa) maar wordt steeds onberekenbaarder. Wanneer de aanvoer stopt, krijgt Marlow de opdracht hem te vinden. Wat hij aantreft is geen held, maar een man die zichzelf tot soort god-koning van de lokale bevolking (de tribes) heeft gemaakt, volledig losgezongen van de Europese waarden. Kurtz’ laatste woorden – “The horror! The horror!” – zijn een moreel oordeel over wat hij gezien en gedaan heeft. In de film van Coppola zien we Marlon Brando als Colonel Kurtz deze magische woorden mompelen als hij sterft. Het is een meme geworden.

Het zijn allemaal fragmenten tekst, gedachten en beelden die mij uiteindelijk niet verder helpen. Integendeel. Het vergroot mijn vooroordelen als ik probeer de genocide in Rwanda te begrijpen.
Uit pure wanhoop vraag ik aan chatGPT om DeepResearch te doen naar de achtergrond van de genocide in Rwanda. In de prompt vraag ik dat ik een niet-koloniale benadering wil, het liefst vanuit het perspectief van de Rwandese bevolking.

Oorzaken en aanleidingen van de genocide in Rwanda in 1994 – een samenvatting

Uwarokotse ntakwibagirwa” – “wie overleefde, zal niet vergeten.”

(…)
De genocide van 1994 in Rwanda was geen spontaan barbarisme van “oude stammenhaat”, maar een modern georkestreerd project geworteld in politieke machtshonger, historische scheidslijnen en sociale crises. Al deze elkaar versterkende omstandigheden hebben geleid tot deze humanitaire ramp. De gebeurtenis in Rwanda is een tragedie die laat zien hoe gevaarlijk etnische beeldvorming en uitsluiting kunnen zijn – van koloniale rassenideologie tot hatelijke radio-uitzendingen die gewone mensen tot moordenaars maakten. Rwandese stemmen benadrukken dat armoede of overbevolking op zichzelf geen genocide veroorzaken, maar dat ze wel konden worden misbruikt door cynische leiders om doodseskaders vol te krijgen . Het Rwandese volk betaalde de allerhoogste prijs voor die manipulatie.

In de nasleep liet Rwanda de wereld ook iets unieks zien: namelijk dat samenleven na zo’n cataclysme mogelijk is, zij het onder moeilijke voorwaarden. Via Gacaca (rechtspraak op het gras) en verzoeningsinitiatieven koos men een pad dat de gemeenschap centraal stelde, in lijn met Afrikaanse tradities van herstelrecht. Overlevenden zoals Claude Gatebuke herinneren ons eraan dat echte heling niet alleen straf is, maar ook waarheid en erkenning vergt . Rwanda’s benadering – de balans zoeken tussen gerechtigheid en vergeving – biedt waardevolle lessen over hoe verscheurde samenlevingen weer aan elkaar te smeden. Tegelijk blijft het land worstelen met hoe vrij het debat over het verleden kan zijn zonder de wond weer open te rijten.

Internationaal is Rwanda 1994 een blijvende oproep tot alertheid. “Nooit meer” mag geen holle slogan zijn; de wereldgemeenschap heeft in 1994 gefaald en draagt die schuld. Toch hebben Rwandese overlevenden en onderzoekers zich niet neergelegd bij stilte: in talloze getuigenissen, boeken en onderzoeksrapporten hebben zij zelf het verhaal verteld, vanuit hun perspectief. Deze visie op de gebeurtenis in Rwanda heeft geprobeerd juist dát perspectief centraal te stellen. Want de genocide is niet alleen een hoofdstuk in geschiedenisboeken of een gevalstudie voor politicologen – het is bovenal een ervaring die voortleeft in de collectieve Rwandese herinnering. Drie decennia later bouwen Rwandezen nog steeds aan een gezamenlijke toekomst, met het besef dat vrede fragiel is en vergt dat men verleden én toekomst eerlijk onder ogen ziet. Zoals een lokaal gezegde luidt: “Uwarokotse ntakwibagirwa” – “wie overleefde, zal niet vergeten.” De plicht om te begrijpen en te herdenken rust op ons allemaal.
(…)

Nu ik dit verslag van chatGPT (bron: DeepResearch, 20 augustus 2025) heb gelezen zijn er trouwens nog weer andere beelden bij gekomen die het onrustig maken in mijn hoofd. Tijdens mijn middelbare school en een studie geschiedenis aan de universiteit kreeg ik zogenaamd de andere kant van de zaak te zien. Maar het blijft Europees en wit. Daarom hieronder nog een toegift waarin ik probeer op basis van de verzamelde kennis een beschrijving te geven van de geschiedenis van Midden-Afrika.
Het is een lang verhaal over oorzaken en aanleidingen geworden, vaak onderbroken door een etnocentrische alert. Door middel van backpropagation heb ik, net zoals een neuraal netwerk dat doet, mijn denkfouten geprobeerd te herstellen op basis van nieuwe data en inzichten. Want ook mijn brein is in die zin door geperverteerde historische data-sets getraind. Dat lijkt me nu wel duidelijk. Alleen voor de liefhebbers dus om hier kennis van te nemen.

De stinkende en lelijke Portugese kapitein-koopman met een viltenhoed uit de 16e eeuw

Gevoelsmatig ben je geneigd de geschiedenis van Rwanda te laten beginnen als wij Europeanen dat stukje tropisch regenwoud van Afrika betreden. Alsof het gebied daarvoor, als een paradijselijk niemandsland, lag te wachten om ‘ontgonnen’ te worden. Complete onzin natuurlijk maar we gaan hier nog even mee door om invoelbaar te maken hoe wij als Europeanen naar de geschiedenis van Afrika kijken. Het euro- en etnocentrisme zit diep. Waarschijnlijk ook bij U, lezer.

Wanneer we aan Afrika denken zien we bijvoorbeeld dat de Portugezen in de 16 eeuw in West-Afrika aan de kust een handelspost stichtten. We denken ook meteen dat dit het ‘begin’ is van de slavenhandel. Maar je denkt dan niet meteen dat de oude Farao’s, de Grieken en Romeinen, de Arabieren en de bestuurders in Nederlands-Indië handelden in slaven. Nee, in ons beeld is een slaaf vooral een geronselde zwarte man uit Afrika die verscheept werd naar de Nieuwe Wereld. Iedereen die geschiedenis op de middelbare school heeft gehad leert de term Driehoekshandel.
Als ik een still zou maken van deze Europese film zie ik de het volgende, romantisch scene voor mij in de vroege 16 eeuw. De kapitein-koopman loopt aarzelend het strand op, gebruind door maandenlange zon en wind. Hij draagt een wollen wambuis met vergulde knopen, een zwartfluwelen mantel en een brede vilten hoed met een verbleekte pluim die hem nauwelijks tegen de tropenzon beschermt. ChatGPT heeft een mooie visualisatie gemaakt van wat er ongeveer op mijn (en misschien wel uw) netvlies staat. De bias in dit beeld (chatGPT is getraind met schilderijen en illustraties van en door Europeanen omdat dit materiaal in de meerderheid is krijgt zij een hoge wegingsscore in de transformer) geeft een aardig beeld van ons collectieve, Europees getinte geheugen.

Ook ik denk hieraan. Ik moet dat die beelden een keer gezien hebben op een schilderij of in een boekillustratie. We laten de film nog even doorlopen. Onze trotse Europese voorouder probeert met de aanwezige leider van de lokale clan contact te maken. Een groep zwarte mensen hebben zich ook op het strand opgesteld, wantrouwend en vijandig, achter hun leider. Ik noem hem geen stamhoofd meer. Want stammen bestaan alleen nog in Kuifje. De clans zullen toch vanuit hun perspectief perplex gestaan hebben bij deze spookverschijning van een drijvende hut met een groot doek dat plotseling aan de horizon zichtbaar werd. Zal het zo gegaan zijn? Ik weet het niet. Ik kan het eigenlijk ook niet weten want er zijn geen geschreven bronnen van de lokale groepen mensen die natuurlijk al sinds de oertijd op het Afrikaanse continent leefden…
Ik zie een tijdje later in deze Europese film de kapitein, die verdacht veel op Jack Sparrow begint te lijken, de opdracht geven aan de lokale leider om dieper in het tropische regenwoud mensen te ronselen als slaaf in ruil voor ‘kralen en spiegeltjes’. Ik kijk bijvoorbeeld niet door de ogen van de leider van de lokale clan want die moet zeker wat anders gezien hebben dan het plaatje hierboven. Laten we eens een poging wagen.

Het prachtige, gespierde lichaam van de lokale clanleider die zaken wil doen met de lelijke, witte zeebonk.

Hij ziet een stinkende zeebonk staan, groot, lomp, ongezond, met een heel slecht gebit. Ook voel ik niet de angst voor zo’n grote vreemdeling met een rare, witte huidskleur die een andere taal spreekt en andere ontmoetingsrituelen blijkt te hebben. Althans het kost me ongelooflijk veel moeite om mij te verplaatsen in de andere kant.

Het lukt me toch niet echt. Ook chatGPT komt met bovenstaand plaatje. Het is toch een Europees artefact. Het blijkt overigens uit de recente literatuur dat het cliché van spiegeltjes en kralen als betaalmiddel gerelativeerd moet worden. De kralen kwamen in de 17e eeuw uit Venetië en waren veel waard. Historici van nu zeggen dat er min of meer sprake was van een evenwichtige ruil tussen de Europeaan en het hoofd van de clan, die zijn mensen te koop aanbood. Op den duur kreeg hij koperen en messing voorwerpen, ketels, pannen, messen, bijlen. Nog later kwamen daar vuurwapens, buskruit en brandewijn bij. Althans dat is het beeld dat uit het meest recente onderzoek naar slavernij opdoemt.
Ik laat de film weer een stuk doorlopen, de VOC gaat failliet en na Napoleons Waterloo ontstaan er grote Europese staten in de 19e eeuw die naar uitbreiding van hun grondgebied streven, grondstoffen willen voor hun industrie en afzetmarkten voor hun producten. Het moderne imperialisme, leerde ik uit mijn schoolboek. Weer doe ik een poging om op een andere manier aan de geschiedenis van midden-Afrika te denken. Maar nog steeds is het een donker gebied dat nog ontgonnen moet worden. Nu zie ik ik helder het klassieke beeld van Britse ontdekkingsreizigers die door de jungle trekken met dragers en ‘inboorlingen’ om zich heen.

De regio van het huidige Rwanda heette plotseling eind 19e eeuw globaal Duits-Oost-Afrika maar echt duidelijk zijn de ‘grenzen’ voor niemand

Omdat we uiteindelijk iets willen weten over de oorzaak van de genocide in Rwanda zoek ik op wat oude kaarten van Afrika uit de 19e eeuw naar wie het gebied van de Slenk in de negentiende eeuw bezat. Zou het woord Rwanda al circuleren? Natuuriljk niet. Op sommige kaarten staat de regio Rwanda bekend als Duits-Oost-Afrika. Want ik herken de meren die links van het Victoria-meer liggen. Op een andere kaart zie ik in de regio die we nu Tanzania noemen ‘German possesions’, een stuk lager. Maar het gekke is dat vroeger mij dat nooit geleerd is. Ik dacht bijvoorbeeld dat de Duitsers boven Zuid-Afrika kolonies hadden. Bij Oost-Afrika moest ik vroeger altijd aan de Britten denken. Immers er was een beeld dat de Engelsen een soort kruis in Afrika wilde maken. Van Noord naar Zuid en van Oost naar West. In de hoeken van dat kruis zaten de Fransen. Maar zeker weten doe ik dat niet. In ieder geval weet ik nu dat het idee van Afrika als een taart die in de beruchte conferentie van 1885 onder leiding van Bismarck in Berlijn simpelweg verdeeld wordt onder de grootmachten Engeland, Frankrijk, Duitsland en België ook een te simpele voorstelling van zaken is. Dit was een proces van tientallen jaren.

Maar dat het Verenigd Koninkrijk in de opdeling van Afrika al grote delen veroverde op de onderhandelingstafel dat is een feit.
De tropenhelmen en Monty-Python-achtige figuren verschijnen nu op mijn netvlies. Stoer trekken ze door de jungle, beschermd en gedragen door zwarte mensen. Dr. Livingstone was zoek. Stanley vond hem ergens aan een meer.

Daar voerden zij hun bekende toneelstukje op ergens eind 19e eeuw. De term ontdekkingreizigers is natuurlijk ook etnocentrisch. de middelbare school omschreef als ontdekkingsreizigers die in deze regio (Oost-Afrika) Van geschiedenisdocenten maar ook in TV-series. ‘Stanley zei: Livingstone, I presume?’ De historisch geworden ontmoeting tussen beide kwartiermeesters van het Britse imperium speelde zich ongeveer af, ergens aan een meer onder het huidige Rwanda, in wat wij nu Tanzania noemen (ooit ook Duits-Oost-Afrika tot WO1). Het dorp Ujiji aan de oostkust van het Tanganjikameer, om precies te zijn. Veel Britse ontdekkingsreizigers waren in de 19 eeuw naar de bron van de Nijl op zoek. Dat bleek niet het enorme Tanganjikameer te zijn trouwens maar het Victoriameer, even verderop naar het Oosten
Hoe verleidelijk is het om de geschiedenis van Rwanda te beginnen bij deze Henry Morton Stanley die rond 1870 voor het eerst vanuit het Westen de rivier de Congo afzakte naar het binnenland van het, in de ogen van de Europeanen, ‘donker’ Afrika? Ook dat is natuurlijk helemaal verkeerd. Alleen al het idee van ‘begin’ is een etnocentrisch, koloniaal uitgangspunt.

Maar wie zegt ons eigenlijk dat Stanley en Livingstone werkelijk deze woorden met elkaar uitgewisseld hebben? Is dit ook niet een koloniaal propagandaverhaal geworden. Ujiji was toen een dorp in een gebied dat berucht was vanwege de Arabische slavenhandel. We zien ook op illustraties van de gebeurtenis moslims achter Livingstone staan. Wie weet waren zij doodgewoon aan het handelen over nieuwe dragers.
Het is misschien beter om terug te gaan tot de steen– en ijzertijd toen het gebied dat wij nu Rwanda noemen, bewoond werd door jager-verzamelaars. We hebben nog steeds heel weinig archeologisch materiaal om te gissen hoe deze vroege geschiedenis rond de bewoning door mensen zich ontwikkelde in het regenwoud van Midden-Afrika.

Eeuwen geleden vestigden drie volkeren zich in het gebied van het huidige Rwanda en Burundi: de baTwa in de 6e eeuw, de baHutu in de 7e eeuw en de baTutsi3 in de loop van de 8e en 9e eeuw. De meeste bewoners leefden van de landbouw. De Hutu’s kwamen uit het noordwesten en waren vooral akkerbouwers. Zij woonden op vaste plekken. De Tutsi’s kwamen uit de gebieden ten zuiden en oosten van het Victoriameer in Tanzania en leefden van de veeteelt. Zij trokken veelal met grote kuddes door het gebied. De Twa waren een pygmeeënvolk van jagers, verzamelaars en pottenbakkers. Zij woonden in de beboste bergen en hadden geen contact met Hutu’s en Tutsi’s.

Zowel Hutu’s als Tutsi’s leefden in clans die hun eigen leiders hadden. De machtsstructuren binnen deze clans waren hiërarchisch en de mensen gehoorzaamden hun clanleiders. Wie veel vee 99 had, had veel status. In de 19e eeuw werden ook landbezit en legers steeds belangrijker voor de macht van een clanleider. Clanleiders betoonden trouw aan de koning, de mwami, die uit de Tutsi-gemeenschap kwam. Rwanda ontwikkelde zich niet tot een absolute monarchie, maar tot een gecentraliseerde samenleving met gemeenschappen die elk hun eigen sociale karakter hadden. Clanleiders behielden binnen het systeem echter een zekere autonomie. Aan het eind van de 19e eeuw werd sociale status het belangrijkste criterium voor de vraag of je ‘Hutu’ of ‘Tutsi’ was. Hutu’s waren het ‘gewone volk’, omdat maar weinig mensen vee bezaten. Een Hutu die vee verwierf werd op den duur als een Tutsi gezien. Als een Tutsi zijn vee kwijtraakte, werd hij tot Hutu gedegradeerd. Gemengde huwelijken tussen Hutu’s en Tutsi’skwamen veel voor.

De invloed van het kolonialisme – definitie van ‘ras’

Bij de Koloniale Conferentie van Berlijn in 1884-1885 werd het grondgebied van Rwanda aan Duitsland toegekend. De Duitsers oefenden geen directe macht uit, maar probeerden via lokale leiders een koloniaal bewind te vestigen. De mwami moest zijn autoriteit versterken en centraliseren. Het koloniale beleid was gebaseerd op racistische opvattingen. Op grond van de theorie dat de hamieten (een aan de blanken verwante groep volkeren) de beschaving naar Afrika hadden gebracht, stelden de Duitsers de Tutsi’s – veronderstelde afstammelingen van de hamieten – boven de Hutu’s. Zo werd de overheersende positie van de Tutsi’s versterkt.

Hamitische mythe

Volgens de hamitische hypothese is ‘alles van waarde in Afrika afkomstig van de hamieten’. De hamieten zouden een tak van het Kaukasische ras zijn.4 Deze 19e-eeuwse racistische theorie is genoemd naar Noachs zoon Cham uit het Oude Testament. De hamieten zouden in het Stenen Tijdperk naar Noord-Afrika zijn gekomen en zich van daaruit naar de rest van Afrika hebben verspreid. Daarbij zouden ze zich hebben vermengd met de inheemse zwarte volkeren. Deze rassentheorie werd in de ideeën van de Franse diplomaat en politicus Arthur de Gobineau (1816-1882) als rechtvaardiging voor Europees imperialisme gebruikt. De Gobineau verdeelde de mensheid in een hiërarchie van drie rassen. Het Kaukasische, europide ras was volgens zijn theorie superieur. Op de tweede plaats kwam het mongoloïde ras en het negroïde zwarte ras gold als inferieur.

Wat we ongeveer weten is dat in onze Europese middeleeuwen de Bantoevolkeren zich organiseerden in de eerste echte clans en later in koninkrijken. In de 15e eeuw slaagde een koninkrijk onder koning Gihanga erin om naburige gebieden in te lijven, waardoor het Koninkrijk Rwanda ontstond. Dit koninkrijk werd vanaf het midden van de 18e eeuw dominant, waarbij de Tutsi-koningen via militaire veroveringen en centralisatie van de macht eenheid brachten. In 1897 werd Rwanda door Duitsland gekoloniseerd als onderdeel van Duits-Oost-Afrika. In 1916, tijdens de Eerste Wereldoorlog, nam België het bestuur over.
Beide Europese machten regeerden via de Rwandese koning en bevorderden een pro-Tutsi-beleid. In 1959 kwamen de Hutu’s in opstand, wat leidde tot massamoorden op de Tutsi-bevolking en uiteindelijk tot de oprichting van een onafhankelijke, door Hutu’s gedomineerde republiek in 1962, onder leiding van president Grégoire Kayibanda. Dat is het verhaal zoals dat nu verteld wordt door de bronnen. Toch wil ik een poging doen de elkaar versterkende omstandigheden te schetsen die uiteindelijk tot de huiveringwekkende dood hebben geleid van 1 miljoen Tutsi’s en gematigde Hutu’s in 1994 in Rwanda.

Natuurlijk moeten we een diepe duik in de geschiedenis nemen om de daders achter deze genocide te traceren. Maar waar moeten we beginnen? Bij de Belgen? Maar die spelen pas een rol na de WO1. Moeten we beginnen bij de Portugese handelslieden die de West-Afrikaanse kust in de 16 eeuw controleerden? Of nog verder terug naar de eerste bewoners van het koninkrijk Rwanda in de 15e eeuw onder leiding van koning Gihanga?
Hoe verleidelijk is het om te starten Stanley die rond 1870 de rivier de Congo afzakte naar het binnenland van Afrika en de weg vrijmaakten voor de Britse, Franse, Duitse en Belgische verovering van Midden-Afrika? En de West-Europese antropologen met hun Darwinistische kijk op de geschiedenis van de mens ook de weg vrijmaakte voor een manier van denken in vooruitgang, beschaving en rassen, waarbij zij zelf aan de top stonden van de piramide…
Hoe kenmerkend, ironisch en schaamteloos eerlijk is eigenlijk het onderstaande citaat van de Brit Cecil Rhodes in 1877. Rhodes had als ondernemer en imperialist niets met Rwanda te maken maar hij is wel een soort modelfiguur voor types die in de 19e eeuw verschenen voor de leiders van de lokale volken en tribes van Afrika. Lees wat dat betreft goed wat hij in zijn “Confession of Faith” uiteenzet:

I then asked myself how could I and after reviewing the various methods I have felt that at the present day we are actually limiting our children and perhaps bringing into the world half the human beings we might owing to the lack of country for them to inhabit that if we had retained America there would at this moment be millions more of English living. I contend that we are the finest race in the world and that the more of the world we inhabit the better it is for the human race.

Just fancy those parts that are at present inhabited by the most despicable specimens of human beings what an alteration there would be if they were brought under Anglo-Saxon influence, look again at the extra employment a new country added to our dominions gives. I contend that every acre added to our territory means in the future birth to some more of the English race who otherwise would not be brought into existence. Added to this the absorption of the greater portion of the world under our rule simply means more of the Anglo-Saxon race more of the best the most human, most honorable race the world possesses.”

1877: Cecil Rhodes, “Confession of Faith”

(cursiveringen van mij, MB)

Biologieles over soorten: binnen het geslacht Homo Sapiens is niet sprake van verschillende rassen, zoals bij sommige diersoorten.

Hoe ironisch is dit statement van Rhodes als je bedenkt dat wij als Europeanen (en dus ook de auteur van het pamflet) zijn ontstaan in Afrika, zo’n 2 miljoen jaar geleden? Althans volgens de oudst gevonden schedelresten. Laten we nogeens een biologielesje geven volgens de meest recente inzichten en gezuiverd van koloniaal gedachtengoed.
Het geslacht Homo ontstond zo’n 2 miljoen jaar geleden. Daaronder vallen soorten als Homo habilis, Homo erectus en Homo rudolfensis. Dit zijn dus “mensen” in brede zin, verwant aan ons maar nog niet onze soort. Homo sapiens — onze eigen soort — ontstond veel later, rond 300.000 jaar geleden, in Oost-Afrika (dit bewijzen o.a. vondsten in Jebel Irhoud, Marokko, en Omo Kibish, Ethiopië). Deze vroege Homo sapiens hadden al een moderne schedelvorm, maar vertoonden ook nog overgangskenmerken.
Biologisch bestaan er binnen deze vroege Homo sapiens geen echte “rassen” zoals bij sommige diersoorten. Genetisch onderzoek toont aan dat verschillen binnen groepen mensen (clans) groter zijn dan de verschillen tussen deze clans. Alle moderne mensen stammen af van dezelfde Afrikaanse oorsprong maar wat wij zien als “raciale” verschillen – huidskleur, haar, gelaatstrekken – zijn oppervlakkige aanpassingen aan klimaat en omgeving, niet fundamentele biologische indelingen.

Geschiedenisles: Ras is een sociale constructie om koloniale machtsstructuren te legitimeren

“Ras” is vooral een sociale constructie uit de 18e-20e eeuw, gebruikt om koloniale en fascistische machtsstructuren te legitimeren. Wetenschappers van nu spreken daarom liever over populaties of etnische groepen. Het concept “ras” binnen de menselijke soort heeft geen biologische basis maar weerspiegelt hoe samenlevingen later verschillen gingen benoemen en waarderen.
Dus mag je op basis van dit onderzoek stellen dat alle mensen wortels hebben in Afrika. Via een ingewikkelde evolutionaire boom met vele takken.
Dit inzicht zou schokkend nieuws geweest zijn voor Cecil Rhodes. De Britse imperialist, die zijn hele leven fanatiek pleitbezorger was van Britse expansie in Afrika, was ervan overtuigd dat hij superieur was. I contend that we are the finest race in the world and that the more of the world we inhabit the better it is for the human race, zegt hij in 1877 in zijn “Confession of Faith”
Rhodes verdiende een enorm fortuin met diamantmijnen in Zuid-Afrika en werd premier van de Kaapkolonie (1890–1896). Zijn naam vinden we nog terug op de globe van mijn schoonvader in het land Rhodesie, dat Rhodes met zijn British South Africa Company in de 19e eeuw koloniseerde.
Zijn ideeën over de missie van Engeland in Afrika zijn schokkend. En ik moest chatGPT wel drie keer prompten om een citaat te vinden met zijn raciale teksten die niet door de guard rails werden geblokkeerd. Dat is kenmerkend voor het verhaal. Achteraf spreekt de wereldgemeenschap op basis van de rechten van de mens er schande van, alsof deze rechten als guard rails zijn ingebakken in elk menselijk brein. Maar op het moment dat het spek begon te stinken, en mensenrechten bruut werden geschonden, gaf niemand in de wereldgemeenschap thuis.

De genocide in Rwanda (1994) waarbij 800.000+ mensen stierven, heeft directe wortels in het Belgische koloniale beleid. Voor de kolonisatie waren Hutu, Tutsi en Twa sociale groepen – landbouwers, veehouders en jagers – die dezelfde taal en cultuur deelden. Mensen konden van groep wisselen. De Europeanen introduceerden echter de “Hamitische mythe”: Tutsi’s zouden superieure “negro-hamieten” zijn die vanuit het noorden kwamen. Duitse en later Belgische kolonisatoren gebruikten deze raciale theorieën om te “verdeel en heers”. In 1932 voerden de Belgen verplichte identiteitskaarten in met etnische labels, waardoor sociale mobiliteit stopte en etnische scheidslijnen werden gefixeerd.

Van koloniale discriminatie naar genocide

Na 1945 steunden de Belgen plots de Hutu-meerderheid tegen de Tutsi-elite die onafhankelijkheid eiste. De “Hutu Revolutie” (1959) leidde tot massaal geweld en ballingschap van 120.000 Tutsi’s. Na de onafhankelijkheid (1962) werd systematische discriminatie tegen Tutsi’s staatsbeleid. De burgeroorlog (1990-1994) tussen de Hutu-regering en het Tutsi-rebellenleger RPF ging gepaard met extreme propaganda waarbij Tutsi’s “kakkerlakken” werden genoemd. VN-commandant Dallaire waarschuwde in januari 1994 voor dreigende genocide maar werd genegeerd. Op 6 april 1994 werd president Habyarimana’s vliegtuig neergeschoten – de trigger voor 100 dagen systematische uitroeiing. De internationale gemeenschap trok zich terug; België evacueerde na de moord op 10 eigen blauwhelmen.

Blijvende destabilisatie van Centraal-Afrika

Na de RPF-overwinning vluchtten miljoenen Hutu’s, inclusief genocidedaders, naar Oost-Congo. Dit veroorzaakte de Congo-oorlogen (1996-2003) – “Afrika’s Wereldoorlog” – waarbij zeven landen betrokken waren en miljoenen stierven. Tot vandaag duurt het conflict in Oost-Congo voort, gedreven door controle over waardevolle mineralen (kobalt, lithium) en gekenmerkt door massaal seksueel geweld. De regio wordt de “rape capital” van de wereld genoemd. Het Belgische dekolonisatiedebat worstelt nog steeds met erkenning van verantwoordelijkheid – koning Filip betuigde “spijt” maar geen volledige verontschuldiging uit angst voor financiële claims.