Burijn
NB: Het begin van dit artikel ontbreekt in de scan. De tekst begint midden in de beschrijving van het gebouwencomplex.
Het is leiding om een beschrijving van het zeer gevarieerde gebouwencomplex van het voormalige stadhuis te beginnen met het slanke torentje op het dak aan de noordkant. Het torentje zou dan wellicht een restant kunnen zijn uit de 15de eeuw toen het gebied tussen de Oudezijds Voorburgwal en de Kloveniersburgwal vol gebouwd stond met kloostercomplexen. De veel gebruikte vogelvluchtkaart van Amsterdam van Cornelis Anthoniszn. uit 1544 toont inderdaad op deze plek een kloostergebouw met op het dak een spits torentje. Maar bij het beoordelen van de ouderdom van gebouwen is altijd voorzichtigheid geboden. In 1411 werd hier weliswaar het Ceciliënklooster gesticht, maar van het originele bouwwerk is niets meer over. Het dak met het torentje stamt uit de 17de eeuw en de kloosterkapel werd in 1758 compleet verbouwd.
Niettemin is de plattegrond van het kloostergebouw uit de 17de eeuw nog wel terug te vinden in het bouwcomplex, dat in 1992 geëxploiteerd wordt door Hotel The Grand. De kloostertuin is omgeven door drie opmerkelijke gebouwvleugels, in een verschillende bouwstijl opgetrokken. De gevelvanden geven dan ook een uniek overzicht van vier eeuwen Amsterdamse architectuurgeschiedenis.
De naam het ‘Princenhof’ kreeg het gebouwencomplex nadat het Ceciliënklooster werd ontruimd door het protestantse stadsbestuur in 1578. Een gedeelte van het klooster ging nu dienstdoen als logement voor ‘Groote Heeren’. Niet alleen de prinsen van Oranje, Maurits en Frederik Hendrik logeerden hier, maar ook de Franse koningin Maria de Medici overnachtte in één van de kamers van dit gastenverblijf in 1632. De zuidvleugel van het complex, de plaats waar vroeger het Catharinaklooster stond, werd in 1597 ingericht als kantoor voor de Admiraliteit. Dit bestuurscollege dat de scheepvaartzaken in Amsterdam in goede banen leidde en in de Gouden Eeuw, toen de Republiek zijn hoogtepunt als zeevarende natie bereikte, uitgroeide tot een zeer machtig instituut, gaf opdracht tot de bouw van een nieuw hoofdgebouw toen in 1647 het gastenverblijf verhuisde naar het Oudezijds Herenlogement. In 1662 verrees op de binnenplaats het zogeheten Admiraliteitsgebouw met een indrukwekkende classicistische gevel, ontworpen door de meester-metselaar Willem van de Gaffel. Het reliëf in het timpaan ontworpen door Daniël Stalpaert verwijst naar de taken van de Admiraliteit. In het midden bevond zich de Nederlandse leeuw die met twee gekruiste ankers (het wapen van de Admiraliteit) bewaakt wordt, links en rechts de slavernijkettingen met oorlogsbuit en daarmee de oorlogsgod Mars.
In 1808 kreeg het Princenhof opnieuw andere bewoners door een andere functie. Het Paleis op de Dam, oorspronkelijk het stadhuis, door Jacob van Campen in de periode 1648-1662 gebouwd, werd geconfisqueerd door Lodewijk Napoleon die inmiddels onder de naam van keizer Napoleon sinds 1806 over Holland regeerde. De stadsregering was gedwongen uit te wijken en vond een nieuwe zetel in het gebouw van de Admiraliteit, het bestuurscollege dat in de loop van de 18de eeuw veel minder belangrijk was geworden.
Tot aan 1987, het jaar dat het huidige stadhuis (de Stopera aan de Amstel) in gebruik werd genomen, is Amsterdam vanuit het Princenhof aan de Oudezijds Voorburgwal door burgemeesters en wethouders bestuurd. Na het vertrek van Lodewijk Napoleon werd het oude stadhuis op de Dam de nieuwe residentie voor het koningshuis.
Het stadhuis is aan het begin van de 20ste eeuw een aantal keren verbouwd en uitgebreid. In 1905 werd door architect J.B. Springer aan de kant van de Sint Agnietenstraat een nieuwe vleugel gebouwd. In 1926 kwam de opmerkelijke vleugel in Amsterdamse Schoolstijl van N. Lansdorp tot stand aan de Oudezijds Voorburgwal. Van enige afstand op de hoek Oudezijds Voorburgwal/Sint Agnietenstraat is goed te zien hoe de architect getracht heeft om de traditionele vleugel van Springer over te laten gaan in zijn expressionistische bouwstijl die zich kenmerkt door de fantasievol toegepaste metselverbanden, de sterk afwisselende venster- en raamvormen en de springende gevellijnen van de beide vleugels. Door het hoekgebouw zelf laat te staan en is de stijlbreuk verzacht. Het gebouw van Lansdorp aan de Oudezijds Voorburgwal rust op een natuurstenen voetstuk, waarvan de steunberen zijn gedecoreerd met beeldhouwwerken van Hildo Krop.
Ook het interieur van het oude Admiraliteitsgebouw werd grondig verbouwd. De verouderde raadzaal, die zich op de eerste verdieping achter de classicistische gevel bevond, werd opnieuw ontworpen door meubelontwerper Willem Penaat naar de tijdgeest van de jaren ’20. In deze tijd leefde bij veel kunstenaars de behoefte om gezamenlijk met hun ‘toegepaste’ kunstwerken de gemeenschap te dienen in plaats van ‘elitaire’ kunst te produceren. De raadzaal is een dergelijk ‘Gesamtkunstwerk’, waarbij ondanks de stijlverschillen van de verschillende beeldhouwers en schilders toch een ‘gemeenschappelijke deler’ voelbaar is, wellicht te beschouwen als de Amsterdamse art nouveau. Hildo Krop ontwierp aan de rechterkant van de zaal vier houten beelden die tezamen perioden uit de Nederlandse geschiedenis symboliseren. Aan de linkerkant staan de beelden van Mendes da Costa die op expressionistische wijze Wijsheid, Daadkracht, Eensgezindheid en Liefde uitdrukken. Achter de door Penaat ontworpen tafels en stoelen van Burgemeester en Wethouders hangen de niet voltooide schilderingen van Thorn Prikker die de deugden voorstellen waarnaar een goed stadsbestuur zich zou moeten richten.
Een andere typische uiting van Nederlandse art nouveau vinden we in de Trouwkamer Eerste Klasse, in 1926 ontworpen door Chris Lebeau (1878-1945). In opdracht van wethouder Wibaut, die grote bewondering had voor de noodlijdende kunstenaar, maakte hij de wandschilderingen in Keimse mineraalverf; tevens ontwierp hij de glas-in-loodramen aan de tuinzijde. De vlakke en drukke wandschildering met zijn overwegend ovale lijnen schetst bij binnenkomst vanaf de linkerzijde een levensgeschiedenis van twee mensen die voor zichzelf spreekt. Centraal staat uiteraard in deze zaal de afbeelding van het huwelijk op de glas-in-loodramen, die uitkijken op de binnenplaats. De trouwzaal wordt nog steeds als zodanig gebruikt en is daarom maar beperkt toegankelijk.
In fel contrast met de gemeenschapskunst van de jaren ’20 die in de Raad- en Trouwzaal te bewonderen is, schilderde Karel Appel in de kantine van het Stadhuis in 1949 de wandschildering ‘Vragende Kinderen’, die weldra het middelpunt zou worden van een nationale rel. Geïnspireerd door een treinreis door het naoorlogse Duitsland, waar Appel op de perrons tal van hongerige kinderen had gezien, schilderde hij in abstracte stijl kindergezichtjes op de kantinewand. De aldaar lunchende ambtenaren werden echter niet geraakt door het engagement en de directe vormentaal van de kunstenaar. Zij beschouwden het moderne kunstwerk als ‘lelijk, belachelijk en onsmaakelijk’ en lieten de wandschildering bedekken met een schot. Momenteel is het schilderij weer te zien in het restaurant Café Roux van The Grand.
Toen in 1987 het nieuwe Stadhuis op het Waterlooplein gereed kwam was de bestemming van het oude stadhuis aan de Oudezijds Voorburgwal onduidelijk. Uiteindelijk werd het gebouw gekocht door The Grand, die niet alleen het exterieur maar ook de unieke zalen, wandschilderingen, trappenhuizen en gebrandschilderde ramen op een zeer verantwoorde wijze restaureerde en in het gebouwencomplex in 1992 een vijfsterrenhotel onderbracht. Daarmee kreeg het monument weer een oude functie terug, namelijk dat van logement voor welvarende personen.
Literatuur: Richter Roegholt, HOTEL THE GRAND AMSTERDAM, EEN KLEINE CULTUURGESCHIEDENIS VAN HET GEBOUW, Amsterdam 1995.
