Lojong 30. Wees niet zo voorspelbaar

Don’t be so predictable

Ik hoef dit moment niet te behandelen alsof het al bekend is.

Als jij en iedereen die je kent, zoals we net zeiden, ondoorgrondelijk zijn, waarom blijf je dan toch doen alsof je weet wie jij en anderen zijn, en denk je op basis van die vaste ideeën dat je je eigen gedrag en dat van anderen kunt voorspellen?

Frisheid, openheid en het vermogen om verrast te worden zijn kenmerken van geestestraining, en dat is een van de redenen waarom het zo leuk is. Het gaat er niet om — zoals het ons misschien lijkt als we er onze aangeleerde moraal of ideeën over correct gedrag op projecteren — om in al ons handelen ethisch en braaf te zijn. Het is juist het tegenovergestelde: we bekijken met een milde, nieuwsgierige verwondering onze verschillende reacties en gewoonten, zelfs wanneer duidelijk is dat ze niet erg heilzaam of zelfs niet helemaal gezond zijn.

In de geest van de beginner zijn er veel mogelijkheden, in de geest van de expert maar weinig

Met geestestraining zijn we volkomen eerlijk over wat er gebeurt: we doen niet alsof, we poetsen niets weg en we ontkennen niets. Tegelijkertijd gaan we er niet van uit dat we elke impuls of gedachte moeten volgen of geloven. We zijn allemaal behoorlijk voorspelbaar omdat we gefixeerd zijn op identiteiten die we hebben geconstrueerd (met hulp van familie en vrienden) en die we beschouwen als nauwkeurige weerspiegelingen van onze mogelijkheden. Maar dat zijn ze niet. Ja, misschien ben je een boos persoon, en merk je dat boosheid vaak in je opkomt wanneer bepaalde gebeurtenissen haar triggeren. Maar als die boosheid eenmaal is opgekomen, wat doe je er dan mee? Wees niet zo voorspelbaar! Er zijn talloze mogelijkheden.

Amateurs hebben altijd meer plezier dan professionals

Ik ben in dit specifieke moment nog nooit boos geweest, dus waarom zou ik dit moment belasten met al mijn eerdere momenten van boosheid? Om opnieuw onze geliefde zenleraar Shunryu Suzuki te citeren: “In de geest van de beginner zijn er veel mogelijkheden, in de geest van de expert maar weinig.”
Wees niet zo voorspelbaar” nodigt ons uit om een beginnersgeest te cultiveren ten opzichte van onszelf en onze eigen ervaringen. Om op te houden zulke experts over onszelf te zijn.

We zouden allemaal moeten stoppen met professionele zelven te worden en amateurzelven moeten worden. Een amateur is iemand die doet wat hij doet uit liefde, niet voor carrière of geld. Stel je voor dat je jezelf bent uit liefde voor het dagelijks ontdekken van wie je bent in relatie tot anderen: hen liefhebben, en jezelf in het proces van liefhebben. In die zin zijn we vaak veel te professioneel in ons leven en onze relaties: we gaan ermee om vanuit eigenbelang, en dat vermindert de liefde — en het plezier. Amateurs hebben altijd meer plezier dan professionals. Professionals moeten voorspelbaar zijn; amateurs niet.

Vraagt moeheid om rust?

Word je wel eens door moeheid overvallen, van het ene op het andere moment? Bijvoorbeeld wanneer er iets onverwachts tegenzit of wanneer je iets moet doen waar je de zin niet van inziet. En herken je dit ook: dat je moe bent, terwijl je net hebt gerust? Dit soort ervaringen laten zien dat moeheid lang niet altijd het gevolg is van inspanning. Ze verschijnt soms precies daar waar je haar niet verwacht.

Als we moe zijn, denken we vaak dat de energie op is. Dat de batterij leeg is en weer opgeladen moet worden. Maar onderzoek en ervaring laten iets anders zien. Mensen kunnen zich extreem moe voelen, terwijl hun prestaties nauwelijks afnemen. En omgekeerd: mensen kunnen doorgaan, terwijl ze op hun laatste reserves teren. Moeheid is dus geen directe afspiegeling van fysieke uitputting. Wat laat ze dan wél zien?

Het kan helpen om het brein te zien als een voortdurende kosten-baten-berekenaar. Niet bewust en niet rationeel, maar impliciet weegt het steeds vragen als: hoeveel moeite kost dit, wat levert het op, en wat zijn de risico’s? Moeheid verschijnt wanneer de verwachte kosten van doorgaan groter worden dan de verwachte baten. Die kosten zijn niet alleen lichamelijk. Ze kunnen ook cognitief zijn — aandacht en concentratie — of emotioneel, zoals frustratie en onzekerheid. En er zijn ook existentiële kosten: waar doe ik dit eigenlijk voor?

Motivatie, betekenis en context spelen zo een grote rol in het ontstaan van moeheid. Moeheid zit niet ‘tussen je oren’, maar is ook niet puur lichamelijk. Ze is relationeel: ze ontstaat in het samenspel van lichaam, geest en omgeving. Het brein raakt niet zozeer overbelast door wat we doen, maar door de manier waarop we het doen. Dat verklaart waarom mentale arbeid soms vermoeiender is dan fysieke arbeid, waarom perfectionisme zo uitputtend kan zijn en waarom iets anders gaan doen soms energie geeft, terwijl je niet minder doet, maar juist meer.

Wanneer het brein voortdurend overbelasting voorspelt, herstel-signalen niet meer gelooft en rust niet meer als herstel wordt ervaren, kan chronische moeheid ontstaan. Moeheid is dan niet langer een tijdelijk signaal, maar een dominante manier van ervaren. Brein, lichaam, context en betekenis raken gevangen in een vast patroon.

Slogan 30 van Lojong luidt: ‘Wees niet zo voorspelbaar’. Hoe voorspelbaar zijn jouw reacties op moeheid? Is moeheid voor jou een teken dat je moet stoppen en rust nemen? Iets dat je structureel negeert? Of roept moeheid het gevoel op dat je faalt, dat je het niet goed doet? Voorspelbaarheid zit hier niet in de ervaring zelf, maar in onze vaste antwoorden op veranderende ervaringen.

Niet zo voorspelbaar zijn betekent, met het oog op moeheid, dat je haar kunt opmerken zonder direct te weten wat ze betekent. Niet elke moeheid vraagt om hetzelfde antwoord. Soms vraagt ze om rust, soms om afwisseling, soms om betekenis of zingeving, en soms om niets doen — niet ingrijpen en gewoon doorgaan met wat je aan het doen bent.

Het is belangrijk om naar je lichaam te luisteren, maar iets horen is niet hetzelfde als weten wat het betekent. Moeheid spreekt geen eenduidige taal. Luisteren betekent hier aftasten, bevragen, onderzoeken. Niet meteen vastleggen. Niet meteen reageren. Niet meteen corrigeren. Passend antwoorden begint misschien wel bij niet-weten — bij ruimte laten voor het onvoorspelbare.

Praktische oefeningen

(vrij naar Norman Fischer, Training in compassie – Zen Teachings on the Practice of Lojong en de zenlessen van Arthur Nieuwendijk, Zen.nl Amsterdam)