Lojong 49. Blijf dicht bij je kwaadwillendheid

Corrigeer alle fouten met een intentie 

Always meditate on whatever provokes resentment

Dingen en mensen die haatgevoelens oproepen zijn prima oefenmateriaal. Zij vertellen een verhaal over onszelf. Het is dus zaak om ze te koesteren. Althans niet af te wijzen als een verkeerde emotie. Zij mogen er zijn en horen bij je. Slogan 49 wil ons duidelijk maken dat zelfverwijt weinig vruchtbaar is. De slogan (en onze verontwaardiging die meestal volgt op de zin ‘blijf dicht bij je wrok’) maakt een intentie bewust die contraproductief is in de training. Er ligt achter die verontwaardiging (ik mag geen haatgevoelens hebben, ik heb iets fout gedaan, ik ben schuldig) een verlangen naar verandering, een pad van A. naar B. Naar iets van je af gooien. Naar beter worden. Terwijl je dat natuurlijk al bent. Je bent jezelf. Ook met je haatgevoelens.

Concentreer je op je wraakgevoel. Wat brengt het je?

Visualisatie elementen.

Rancune is een ervaring van tekort: we kunnen de ander geen vergiffenis schenken. We kunnen dat loslaten door te erkennen dat je rancuneus bent en dat de anderen daarbij vergeven kunnen worden. Rancune heeft veel meer te maken met jou dan met de ander. Het vergiftigt jezelf. En dat wil je niet. Daarom kun je de gevoelens omhelzen en tegelijk je er niet door laten drijven. Je kunt ze onderzoeken. Het is een schat aan informatie.
Vergrootglas = onderzoeken. Omarmen is twee armen om je heen, jezelf heen. Koesteren zoals je moeder dat deed. Beschermen . Rancune is gif naar de anderen spuiten als een slang. Het is niet bijten want dan zou het geweld zijn.

• Wat heb ik van dit persoon gekregen?
• Wat heb ik aan dit persoon teruggegeven?
• Welke problemen, zorgen, ongeluk heb ik bij deze persoon veroorzaakt?

Een verwante vierde vraag, “Welke problemen en moeilijkheden heeft deze persoon mij veroorzaakt?”, wordt met opzet genegeerd in Naikan. Naikan veronderstelt dat mensen van nature in staat zijn om antwoorden op deze vierde vraag te zien, en dat te veel focus op deze vraag verantwoordelijk is voor ongeluk in het dagelijks leven.

Blijf dicht bij je wrok
‘Blijf dicht bij je wrok’ is een opmerkelijke aanwijzing in Lojong, de training van de geest.  Ze sluit aan bij de vorige slogan die in herinnering bracht dat je met alles wat je overkomt en wat je ervaart kunt oefenen. Deze slogan benadrukt dat je echt met alles kunt oefenen. Ook met die kanten van jezelf waar je minder trots op bent, zoals ergernis, boosheid, jaloezie en wraakzucht. Dat je daarmee kunt oefenen wil zeggen dat het er mag zijn. Dat je je daar niet schuldig over hoeft te voelen. Dat, bijvoorbeeld, wraakgevoelens niet duiden op een gebrek of tekortkoming. Je bent goed, precies zoals je bent. 

Dit is geen aanmoediging om je wraakgevoelens te voeden en uit te leven. Eerder een uitnodiging om ze te accepteren, wanneer ze zich voordoen. Doe je dat ook? Of denk je: ‘Ik mediteer al zo lang, ik zou dit soort gevoelens niet moeten hebben.’ Gedachten zoals deze kunnen duiden op een idealisering van hoe je je zou willen voelen en gedragen. 

Compassievol, dankbaar, begripsvol, liefdevol en vriendelijk, dat zijn bakens die je in bijna elke spirituele traditie terugvindt. Je kunt veel aandacht en energie besteden om je zo te voelen. Dat is te waarderen. Tegelijkertijd is ook het zinvol om af en toe stil te staan bij de vraag naar je motivatie. Want een idealisering van hoe je je zou willen voelen kan ook een strategie zijn om ongemak te ontlopen. Dan is er geen acceptatie, maar weerstand: je legt jezelf spirituele normen op om negatieve gedachten en gevoelens te vermijden. Je best doen om dankbaar te zijn als je het niet bent, is daarom niet altijd behulpzaam. Als het een strategie is om andere, ongemakkelijke gevoelens te vermijden, dan draagt het er juist aan bij dat je aandacht, indirect en ongemerkt, blijft uitgaan naar je eigen gedachten en gevoelens.

Lojong draait om compassie en dankbaarheid. Toch is er geen enkele slogan die zegt dat je compassievol of dankbaar moet zijn. Compassie en dankbaarheid worden niet beschouwd als gevoelens die je moet ontwikkelen. Ze zijn er al. Ze komen alleen niet altijd tot uitdrukking. De reden daarvoor wordt gevonden in de preoccupatie met onszelf, met onze innerlijke ervaring, met onze gedachten en gevoelens. Lojong is een training om die preoccupatie te verminderen en uiteindelijk helemaal weg te nemen.

Wraakgevoelens zijn een gevolg van die preoccupatie en tegelijkertijd versterken ze die. Dat maakt ze tot een uitgelezen kans om te oefenen. Kun je ze laten zijn en tegelijkertijd je aandacht naar buiten richten in weerwil van de zuigende werking die van ze uitgaat? 

Tonglen is de blauwdruk voor een praktische oefening op het ritme van je ademhaling om precies dit vermogen te vergroten. Je ademt in wat moeilijk en zwaar is, wat oneerlijk, pijnlijk en verdrietig is. Daarmee ga je in tegen je neiging om ongemak te vermijden. Je ademt uit wat licht is en ruimte geeft. En daarmee ga je in tegen je neiging om bij gevoeld ongemak je aandacht op je innerlijke ervaring te richten en die te willen verlichten. 

Tonglen is een oefening in jezelf inbedden in het weefsel van de wereld. Wanneer je jezelf vanuit dat perspectief kunt ervaren, dan volgen compassie en dankbaarheid vanzelf. Zonder dat je daar je best voor hoeft te doen.

Stay close to your resentment.Suddenly, and oddly, Stay close to your resentment pops up here in the midst of so many positive and inspiring reflections. Probably to remind us yet again that there is no escaping human problems, most of which come not so much from situations and other people as from our reactions to situations and other people. Among these reactions is resentment, which automatically takes us outside ourselves, leaping over our minds and what is going on in them to highly uncomplimentary evaluations of situations and other people—evaluations that make us feel tied up in knots. Resentment is a nasty feeling.Despite that, this slogan tells us to Stay close to our resentment. Usually when we feel resentful, we are fairly convinced that we are beyond the pale, that our training has fallen apart, that we are completely in a mess.

But this slogan is telling you that resentment is the greatest of all meditation objects. Far from feeling entangled in it and frustrated with that entanglement, we should celebrate it.Think about it. What is resentment, after all? What happens when you stop projecting outwardly (because we are always resentful of something or someone out there, even if it is life, or ourselves, as if we were outside ourselves) and turn around to look at the resentment face-to-face to find out what it is? What color is resentment? Is it green? Is it purple? Is it pink? Is it white? Is it black? Is it tall? Is it short? Is it fat? Is it thin? What happens when you investigate? Can you look resentment in the face and see what it is? Can you feel the feelings, watch the thinking, see your actions unfold?The investigation of resentment and of all afflictive emotions is the most powerful and the most beneficial of all practices. The peace that we are all seeking is less than half as good as the investigation of resentment, anger, greed, fear, and so on. These are basic visceral, human emotions. They are our great treasure. So we should always stay close when they arise in us, so that we can meditate on them.

‘Als het straks beter gaat’, zingt André Hazes, ‘hoop ik dat je voor me staat. En dan zie ik jou niet meer staan. En zeg dat je beter kunt gaan.’ Dat is wrok. Het verlangen dat een ander lijdt zoals jij lijdt. En het liefst nog een beetje meer.

Wrok kun je ervaren als reactie op onrecht — als je wordt opgelicht, of als je door roekeloos gedrag van een ander gewond raakt. Maar ook als je verlaten wordt of je in de steek gelaten voelt. Dan kun je verteerd worden door fantasieën over vereffening, door boosheid en verdriet. Door de gebeurtenis steeds opnieuw op te roepen raak je gevangen in het verleden. Met vergelding als enige uitweg.

Wrok is meer dan boosheid. Boosheid komt en gaat. Wrok blijft. Het is een manier waarop je je verhoudt tot wat er gebeurd is: met je gedachten, je gevoelens, en een lichaam dat zich onophoudelijk aanspant. Wrok is een houding. Een houding die op den duur schadelijk is voor lichaam en geest, door de stress die ze met zich meebrengt.

Waar komt wrok vandaan? Daar zijn verschillende antwoorden op. Het eerste ziet de oorzaak in boosheid. Wrok ontstaat doordat boosheid wordt ingeslikt, vermeden, niet verwerkt. De remedie is dan de boosheid te erkennen, te voelen en te uiten. Laten we dit het psychologische model noemen. Het voelt ongetwijfeld vertrouwd. Het wil de wrok wegnemen door de oorzaak weg te nemen: de boosheid.

Het psychologische model richt zich op de emoties die met wrok gepaard gaan. Het Lojong-model daarentegen, ziet de bron van wrok niet in boosheid, maar in het verlangen dat de ander voelt wat jij voelt. Bij wrok is dat verlangen gericht op lijden. Maar dat is lang niet altijd zo. Als je een goed boek hebt gelezen, raad je het anderen aan, omdat je wilt dat zij zich voelen zoals jij je voelde. Je beveelt een restaurant aan omdat je een ander de ervaring gunt die jij zelf had. En in samenzijn zoek je vaak bevestiging dat de ander voelt wat jij voelt. Dan voel je je gehoord en gezien.

Het verlangen dat de ander voelt wat jij voelt is op zich niet problematisch. Integendeel. En het is niet iets dat je wilt wegnemen. Hoe kun je wrok dan loslaten, zonder aan de basis ervan te tornen?

De beweging die Lojong cultiveert kun je omschrijven als het verleggen van de bedding waarin je energie stroomt. Wrok stuurt je aandacht en energie naar het vergroten van het lijden van de ander. Kun je diezelfde aandacht en energie niet ook richten op het vrij zijn van lijden?

Tonglen is de oefening in die omkering. Je ademt wat moeilijk en zwaar is in — dat wil zeggen, je houdt het bij je. Je ademt wat licht en helend is uit.

Ook Tonglen vertrekt vanuit de wens dat een ander voelt wat jij voelt. Alleen verandert de richting. In plaats van je pijn op de ander af te wentelen, gebruik je je eigen ervaring van pijn als brug naar de ander.

Je weet hoe verdriet voelt. Hoe afwijzing voelt. Hoe machteloosheid voelt. En juist daarom wens je de ander toe vrij te zijn van datzelfde lijden.

Slogan 49 zegt niet dat je je wrok moet bestrijden. Ze nodigt uit tot iets anders. Niet tot minder betrokkenheid, maar tot een andere richting van betrokkenheid.

Dezelfde energie. Een andere bedding.

(vrij naar Norman Fischer, Training in compassie – Zen Teachings on the Practice of Lojong en de zenlessen van Arthur Nieuwendijk, Zen.nl Amsterdam)