Punt III. Neem moeilijke situaties
op in je pad naar verlichting
Drive all blames into one
Ontschuldigen
Een vriend vertelt je dat hij het moeilijk heeft op zijn werk. Zijn manager kijkt voortdurend over zijn schouder mee. Dat maakt hem onzeker. Eerst dacht hij dat het aan hem lag. Onlangs sprak hij zijn voorganger die vertelde dat zij ook veel last had gehad van de controlerende houding van de manager. Dat heeft hem van gedachten doen veranderen. Nu gelooft hij dat het aan de manager ligt.
Deze anekdote illustreert een beweging van de geest die ons zeer vertrouwd is. Als zich iets voordoet dat we ervaren als een probleem gaan we op zoek naar de oorzaak daarvan. Die oorzaak ligt óf in jezelf, óf in het gedrag van de ander. Als het aan jou ligt, dan heb je de taak om aan jezelf te werken door bijvoorbeeld aan de hand van je levensgeschiedenis te onderzoeken hoe het komt dat je je zo vaak zo onzeker voelt. Als het aan de ander ligt, dan heeft die werk te doen.
Wat je in beide gevallen doet is dat je de oorzaak los ziet van de interactie waarin het gevolg zich toont. Je bent onzeker en het gedrag van de manager maakt je daar weer bewust van, of de manager is controlerend en die eigenschap bepaalt hoe hij leidinggeeft. De werkzame veronderstelling hier is dat de oorzaak te vinden is in de eigenschap van een van de betrokken personen. Deze persoon had die eigenschap al voor de interactie. In de interactie wordt die eigenschap zichtbaar en dat heeft een uitwerking, een gevolg. Die eigenschap heeft zelf ook weer een oorzaak, maar die ligt buiten de interactie. Als je dit consequent doorvoert ontstaat er een keten van oorzaken en gevolgen. Dit wordt ook wel lineaire causaliteit genoemd. Er is een beweging van oorzaak naar gevolg, maar nooit terug, van de eerste oorzaak naar wat er nu is.
Als we iets of iemand de schuld geven of verwijten maken voor omstandigheden die we ervaren, laten we ons leiden door het idee van lineaire causaliteit. Het maakt niet uit of we een ander of onszelf de schuld geven en het maakt ook niet uit of een externe gebeurtenis betreft zoals stroomuitval, of de ervaring van onzekerheid of andere emoties en gedachten.
In het boeddhisme vinden we een heel ander perspectief op de relatie tussen oorzaak en gevolg. Dit vormt het hart van de leer van de Boeddha. In het Pali wordt dit paticca samuppada genoemd, wat vaak vertaald wordt als ‘wederzijds afhankelijk ontstaan’. Het duidt op de ervaring van de werkelijkheid als een dynamische interactie tussen elkaar wederzijds conditionerende gebeurtenissen. Een oorzaak brengt een gevolg voort en vervolgens verandert de oorzaak zelf weer onder invloed van dat gevolg. Er is geen eerste oorzaak. Er is alleen voortdurend bewegen. Paticca samuppada wordt ook wel beschouwd als de kern van de verlichtingservaring van de Boeddha en soms zelfs vereenzelvigd met de dharma, de leer van de Boeddha: ‘Wie paticca samuppada ervaartdoorziet de dharma, wie de dharma begrijpt ervaart paticca samuppada.’ (Majjhima-Nikaya 1, 191). Volgens de Boeddha is dit bijzonder moeilijk. Paticca samuppada is ook niet iets wat je op de gebruikelijke manier kunt onderwijzen of kunt leren. Niettemin schuilt hierin, volgens de Boeddha, toch de sleutel tot zowel het ontstaan van dukkha, lijden, als de mogelijkheid om lijden te beëindigen.
In het Westen is in de loop van de vorige eeuw een begin gemaakt met een manier van kijken die sterk doet denken aan de boeddhistische notie van ‘wederzijds afhankelijk ontstaan’. Daaruit is het begrip van circulaire causaliteit voortgekomen, het idee dat oorzaak en gevolg elkaar wederzijds beïnvloeden. Als we dit toepassen op de anekdote waar we mee begonnen, dat is de onzekerheid van de één het gevolg van het controlerende gedrag van de ander én is het controlerende gedrag het gevolg van het onzekere gedrag van de één. Er is geen (eerste) oorzaak. Er is alleen interactie, een heen en bewegen tussen de betrokkenen. Niet langer is de één onzeker en de ander controlerend, maar is het passender te zeggen dat de één onzeker gedrag vertoont in deze interactie en dat de ander controlerend gedrag vertoond in deze interactie.
Circulaire causaliteit legt, evenals paticca samuppada, de focus op de interactie in plaats van op de personen. Er is geen sprake meer van schuld of de schuldige. Verandering komt voort uit en bestaat in het veranderen van de vorm van interactie en kleine verschuivingen daarin kunnen grote gevolgen hebben.
Praktische oefening:
Een audio microtraining over hoe schuld en verwijt ons denken kleuren, en hoe je kunt leren kijken naar wat er werkelijk tussen mensen gebeurt. Een uitnodiging tot onderzoek: wat verandert er als je de schuldvraag loslaat en het patroon ziet?
>> Start je microtraining (op site: https://verwachtgeenapplaus.nl/)
