All dharmas agree at one point
Punt IV. Oefen altijd
Het is belangrijk om aandacht te hebben voor je behoeften. Eten, drinken, op gezette tijden rust nemen of waardering krijgen zijn essentieel – ze maken je leven mogelijk. Maar de vervulling van je behoeften geeft nog geen richting aan je leven. Dat doen je verlangens. Het verschil kunnen ervaren tussen een behoefte en een verlangen is de eerste stap om in contact te komen met je innerlijke kompas.
Wat heb je nodig om met een behoefte te kunnen onderscheiden van een verlangen?
- de kracht van vastberadenheid
- de kracht van je bewust nieuwe gewoonten eigen maken
- de kracht van een positief begin
- de kracht van zelfkritiek
- de kracht van verlangen in de zin van: Weerstand bieden (reproach and rededication)
?
Andere interpretaties:
17. Ontwikkel een serieuze houding door:
a. Vastberaden te zijn in je intentie
b. Je bewust nieuwe gewoontes eigen te maken
c. Je eigen potentie te herkennen in mensen die je inspireren
d. Je tekortkomingen volledig te erkennen zonder je ermee te identificeren
17. Ontwikkel een serieuze houding (traditioneel: Oefen de vijf krachten).
Waarschijnlijk is onze grootste uitdaging in spirituele beoefening niet dat we geen tijd hebben, of geen talent, of geen focus, of de juiste omgeving missen. De grootste uitdaging is waarschijnlijk gewoon dat we onszelf niet serieus genoeg nemen. We geloven misschien wel dat spirituele beoefening een goed idee is, en dat zelftransformatie mogelijk is — maar diep vanbinnen denken we niet echt dat het voor ons haalbaar is. Of misschien willen we die transformatie eigenlijk niet echt. Natuurlijk willen we veranderen. Zeker als ons leven duidelijk onbevredigend is. Maar tegelijkertijd willen we het niet. Onze motivatie is gemengd. Daardoor kunnen we onze beoefening niet écht serieus nemen.
En dat brengt ons weer terug bij het eerste punt: Besluit om te beginnen, waarin we gevraagd worden ons leven te overdenken om onze diepste motivatie terug te vinden. In deze zeventiende slogan krijgen we opnieuw een hulpmiddel om die motivatie te vinden en te versterken: de vijf krachten (Five strengths), een traditionele lijst van oefeningen die precies daarvoor bedoeld zijn.
De vijf krachten zijn:
Wens of aspiratie (aspiration)
Sterk voornemen (strong determination)
Gewoonte (familiarization)
Het goede zaaien (the seed of virtue)
Weerstand bieden (reproach and rededication)
de kracht van zelfkritiek
Onzekerheid en zelfkritiek
Stel je voor dat je maanden geleden een boek hebt geleend van een goede vriend en je er opeens van bewust wordt dat je het nooit hebt teruggegeven. ‘Oei,’ denk je, ‘dat is niet goed’. Dit besef kan je motiveren om het boek alsnog terug te geven met misschien een kleine attentie ter verontschuldiging. In deze vorm is zelfkritiek functioneel en ligt aan de basis van je morele kompas. Juist dat het niet goed voelt dat je het boek nog steeds hebt zet je ertoe aan om het terug te geven in het besef dat dat zowel jezelf als de ander ten goede komt. Deze vorm van zelfkritiek, die je ook ‘geweten’ zou kunnen noemen, is een uitdrukking van wederzijds respect voor de ander én jezelf. Ze is constructief en als je je gedrag aanpast ebt ze weer weg.
Zelfkritiek kan echter ook een heel andere gedaante aannemen, een destructieve vorm waarin je gevangen raakt. Denk aan de aanloop naar een publiek optreden. Onzekerheid bekruipt je: zal het goed gaan? Wat zullen de reacties zijn? Dat is een naar gevoel. Lang heb ik gedacht dat dat zal verdwijnen als ik meer weet en meer ervaring heb. Inmiddels weet ik meer en heb ik meer ervaring. Dat nare gevoel echter, is er nog steeds. Hoe kan dat? Weet ik nog niet genoeg? Moet ik nog meer ervaring opdoen? Zijn er andere vaardigheden die ik ontbeer? Moet ik nóg beter worden? Het verlangen om het ongemak van onzekerheid te laten verdwijnen zet aan tot onophoudelijke zelfverbetering, maar steeds zonder succes. Dit voedt de hardvochtige stem van zelfkritiek en de carrousel blijft draaien.
Kenmerkend voor deze destructieve vorm is dat ze niet verdwijnt, hoeveel je ook bereikt. Complimenten, erkenning, prestaties – niets legt de innerlijke criticus het zwijgen op. Bovendien gaat ze hand in hand met schaamte. Je onzekerheid wil je verborgen houden, waardoor het lijkt alsof jij de enige bent die hiermee worstelt. Dit gevoel van isolatie maakt de last nog zwaarder: je lijdt onder je kritiek en ziet dat lijden weer als een bewijs van je tekortkoming.
In de kern veronderstelt destructieve zelfkritiek dat onzekerheid een probleem is dat moet worden opgelost. Dat het duidt op een zwakte, een gebrek dat je moet overwinnen. Die veronderstelling leidt tot een vicieuze cirkel:
Onzekerheid → probleem → zelfkritiek → poging het probleem op te lossen → lukt niet → onzekerheid → probleem → zelfkritiek → …
Het boeddhistische perspectief is anders. De ervaring van onzekerheid wordt niet gezien als een tekortkoming, maar als een vrij accurate inschatting van hoe het leven werkelijk is. De wereld en wijzelf zijn voortdurend in verandering. En onzekerheid is inherent aan verandering.
Wat als we onzekerheid niet zien als een vijand die bestreden moet worden, maar als een natuurlijk onderdeel van het leven? Als iets waarmee we kunnen leren leven, in plaats van er tegen te vechten? Dit vraagt een andere benadering van zelfkritiek: niet als een meedogenloze aanklager, maar als een leermeester.
De functionele vorm van zelfkritiek helpt je groeien, zonder je te verlammen. Ze stelt vragen als: Wat kan ik hieruit leren? Hoe kan ik mezelf verbeteren op een manier die me versterkt in plaats van uitput? Dit soort zelfonderzoek is niet gericht op zelfafwijzing, maar op ontwikkeling.
Onzekerheid is geen probleem dat moet worden opgelost. Ze is geen defect, maar een uitnodiging tot groei. Het tegendeel van onzekerheid is dan ook geen zekerheid, maar vertrouwen. Vertrouwen is het vermogen om onzekerheid te dragen. Door vertrouwen ontstaat ruimte – voor mildheid, voor verandering en, uiteindelijk, voor vrijheid.
Reflectie-oefening
Werken met Lojong: van behoefte naar verlangen
Onderdeel van de training van je geest (Lojong) is oefenen in het heen en weer bewegen van zelf-gerichte aandacht naar situatie-gerichte aandacht. De volgende stappen kunnen je daarbij helpen:
- Wat mis je op dit moment? Wat heb je nodig? Wat is je behoefte?
- Waar voel je dit in je lichaam? Welke sensaties ervaar je?
- Stel dat deze behoefte vanzelfsprekend vervuld zou zijn, wat zou je dan doen?
- Welke kleine stap kun je nu al zetten? Zet die stap.
Een voorbeeld. Stel dat je behoefte hebt aan aandacht, omdat je onzichtbaar en niet gewaardeerd voelt. Benoem deze behoefte en erken die door te voelen welke uitwerking ze heeft op je lichaam. Stel je vervolgens zo levensecht mogelijk voor dat deze behoefte vanzelfsprekend vervult is. Kun je nu in je lichaam voelen dat de drang van de behoefte verandert in een de drang van een verlangen? Waar wil die energie naartoe? Misschien voel je nu de ruimte om een ander aandacht te geven. Door interesse in iemands werken te tonen, of misschien een complimentje te geven. Dat is stap 3. Stap 4 is om dat ook echt te doen.
