Take on the three principal causes: the teacher, the dharma, the sangha
Stap 7 stelt:
Herhaling van de training van je geest is noodzakelijk door de hardnekkigheid van menselijke neigingen. De Lojong leert echter dat begrippen als meditatie en compassie geen vaste entiteiten zijn: zodra je ze idealiseert, ontstaan spanning en zelfkritiek. Ware beoefening is eenvoudig en vanzelfsprekend, zonder ergens aan vast te houden. Alles is al zoals het is. Aanvaard dat.
Stap 7 is een verzameling oefeningen om te leren leven in een krankzinnige wereld. Op je gemak en met ruimte.
Wie kan een goede leraar voor jou zijn?
Van de drie hoofdoorzaken is de eerste het vinden van een goede leraar. Niemand kan geesttraining alleen doen. De training vereist een gemeenschap van vrienden om mee te leven en je aan te moedigen, en een gids of gidsen om je te helpen.
Kies je vrienden bewust
Als Ānanda, een leerling van de Boeddha, zegt dat ‘goede vriendschap, goed gezelschap en goede kameraadschap de helft van het heilige leven is’, corrigeert de Boeddha hem direct: ‘Zeg dat niet, Ānanda. Goede vriendschap, goed gezelschap en goede kameraadschap zijn niet de helft van het heilige leven, maar het gehele heilige leven.’
Gemeenschap is van cruciaal belang voor ons leven. We verlangen er allemaal naar, ook al druist het in tegen onze heldhaftige ‘can-do frontier spirit’, waarin we blijven geloven, zelfs in een globale wereld. Deze geest van zelfredzaamheid is goed. Maar gemeenschap blijft essentieel. Niemand kan zonder. Vroeger betekende gemeenschap buren en medebroeders; tegenwoordig is gemeenschap zowel beperkter als veel breder en diverser dan dat. Gemeenschap is minder ingebouwd dan vroeger en is meer afhankelijk van ons eigen initiatief en keuze.Leraren zijn een belangrijk onderdeel van onze gemeenschap. Het is niet belangrijk dat onze leraren groot of verlicht zijn; in feite kan het hebben van een grote of verlichte leraar soms een nadeel zijn. Het gaat erom een leraar te vinden met wie je echt kunt samenwerken, een leraar die je echt kan helpen.
In deze tijd van internet en verre reizen hebben veel mensen leraren die ze zelden zien of misschien nog nooit hebben ontmoet. Op de een of andere manier kunnen we de hulp vinden die we nodig hebben.
De tweede hoofdoorzaak is Besef hoe belangrijk het voor je is om je geest te temmen. Besef dat geesttraining niet optioneel is, maar essentieel. Alles in je leven hangt ervan af. Je baan, je familie, je relaties hangen allemaal af van je stabiele, levendige en vriendelijke geest. Als je geest donker en instabiel zou worden, zou alles uit elkaar vallen.
De derde hoofdoorzaak is Besef dat je hebt wat je nodig hebt. Je leeft, je hebt bewustzijn, je leeft in een wereld met anderen, je hebt de motivatie om een goed leven te leiden, je hebt te eten en een dak boven je hoofd. Wat heb je nog meer nodig? Deze slogan beoefenen is eenvoudigweg dit alles in herinnering brengen wanneer je chagrijnig of ontevreden wordt: denk aan je gemeenschap en leraren, denk aan het belang van geesttraining, denk eraan dat je hebt wat je nodig hebt om het te doen
Arthur: verdiep je in de drie condities
Je gewoontes herkennen is moeilijk, ze veranderen nog veel moeilijker. Daarom train je je geest. Om gewoontes die niet behulpzaam zijn te veranderen in gewoontes die dat wel zijn. Het volstaat om je te richten op één gewoonte. Omdat die gezien wordt als de oorsprong van alle gewoontes die niet behulpzaam zijn. Dat is de gewoonte om de wereld altijd te zien vanuit jouw perspectief. Het doel van de training van de geest is om die gewoonte te vervangen door de gewoonte om jezelf te zien vanuit het perspectief van de wereld, een egoloos perspectief. Dat wil niet zeggen dat je uitgewist wordt of opgaat in een groter geheel. Integendeel. Je ziet jezelf juist scherp. Alleen niet apart en als uitzondering, maar als één van de anderen.
Je geest trainen is moeilijk en vraagt om drie condities. De eerste is de overtuiging dat het mogelijk en zinvol is om je geest te trainen. We hebben allemaal het vermogen om met onze eigen geest te werken en toch zijn er maar weinig mensen die het doen. Misschien omdat je niet weet wat het je brengt. Zelfs niet of het je iets brengt. Dat vraagt om vertrouwen.
Een tweede conditie is de mogelijkheid om te kunnen trainen. Een tekort aan voedsel en kleding kan in de weg staan. Maar ook een gebrek aan tijd, een ontoereikende lichamelijke of geestelijke gezondheid of een gevoel van onveiligheid.
Als derde conditie worden ‘spirituele vrienden’ genoemd. Je hoeft het niet alleen te doen en misschien kun je het ook niet alleen.
In de Meghiya sutra onderstreept Boeddha het belang van vriendschap. Deze sutra gaat over de jonge en enthousiaste monnik Meghiya, die het helemaal zelf wil doen. Hij vertrekt om te mediteren in een prachtig en rustig mangobos. Maar zijn meditaties zijn allesbehalve vredig en mooi. Tot zijn schik merkt hij dat zijn geest verstrikt raakte in kwaadaardige, wellustige en verwarde gedachten. Het lukt hem niet om zijn aandacht van zichzelf vandaan te richten. Hij keert terug en deelt zijn ervaring met de Boeddha. Die is niet verrast en vertelt hem het volgende:
‘Vijf dingen veroorzaken een bevrijding van het hart en blijvende vrede. Ten eerste goede, bewonderenswaardige mensen als vrienden. Ten tweede, deugdzaam gedrag. Ten derde, frequente gesprekken die inspireren en aanmoedigen om te oefenen. Ten vierde, toewijding, energie en enthousiasme voor het goede. En ten vijfde, inzicht in vergankelijkheid.’
Vervolgens neemt de Boeddha de lijst opnieuw door. Daarbij laat hij het eerste punt steeds vooraf gaan aan een volgend punt. Hij zegt: ‘Als een monnik bewonderenswaardige mensen heeft als vrienden, metgezellen en collega’s, dan is er deugdzaam gedrag,’ enzovoort. Met andere woorden, vriendschap is het belangrijkste element op het spirituele pad. Al het andere vloeit er uit voort.
We hebben anderen nodig. Om ons te wijzen op de gewoontes waar we zelf blind voor zijn. Om ons van onszelf te bevrijden zodat we de plek in de wereld kunnen innemen die ons altijd al gegeven was.
Spirituele vriendschap speelt in vrijwel alle boeddhistische tradities een centrale rol. De klassieke term hiervoor is kalyāṇa-mitta: letterlijk ‘edele’, ‘heilzame’ of ‘goede vriend’. Zo’n vriend wordt niet gezien als een bijkomstigheid, maar als een noodzakelijke voorwaarde voor ontwaken. Ontwaken is in het boeddhisme niet louter individueel, maar fundamenteel relationeel.
Als je een zaadje wilt laten groeien, richt je je aandacht niet op het zaadje zelf, maar op de condities die groei mogelijk maken: vruchtbare aarde, water en licht. Lojong, de training van de geest, vraagt om een vergelijkbare verschuiving. Het is geen project van zelfverbetering dat vooral afhangt van wilskracht, discipline of inzicht. Niet het ‘zelf’ staat centraal, maar de condities waaronder geest en gedrag zich vormen. Slogan 45 verwijst daarnaar: ‘Verdiep je in de drie condities.’
De eerste conditie is het besef dat doorgaan op de manier waarop je altijd hebt geleefd geen werkelijke optie meer is. Dat je de wereld misschien niet kunt veranderen, maar mogelijk wel de manier waarop je eraan deelneemt. Dat een ruzie niet alleen ontstaat door wat een ander zegt, maar ook door de manier waarop jij luistert. Dat wantrouwen niet alleen iets over de wereld zegt, maar ook iets met de wereld doet.
De tweede conditie is de mogelijkheid om te kunnen oefenen. Tijd. Een rustige plek. Veiligheid. Voedselzekerheid. Een redelijke gezondheid. Een belangrijke functie van een klooster is dat het daarin voorziet. In de tijd en op de plek waar wij nu leven zijn het eerder de talloze mensen die de economie draaiende houden en de relatieve stabiliteit van de samenleving die deze mogelijkheid scheppen.
Daardoor lijkt beoefening soms iets wat volledig uit jezelf voortkomt. Alsof je discipline simpelweg een persoonlijke verdienste is. Maar achter iedere zenles staan ontelbare mensen die ervoor zorgen dat er licht brandt, eten in de supermarkt ligt, treinen rijden en de wegen onderhouden worden.
De derde conditie is de aanwezigheid van spirituele vrienden. Dat kan een leraar zijn, maar ook een mede-beoefenaar, een mentor, iemand die je niet bevestigt in verwarring of die richting geeft zonder controle uit te oefenen. Een spirituele vriend zegt soms wat je liever niet hoort. Verdwijnt niet wanneer het ingewikkeld wordt. En moedigt je niet aan in gedrag waarvan gezien wordt dat het je verder vastzet.
Daarin verschilt spirituele vriendschap van gewone sociale verbondenheid. Gewone vriendschap kan gebaseerd zijn op gedeelde voorkeuren, bevestiging of emotionele wederkerigheid. Spirituele vriendschap is gericht op bevrijding van lijden.
We vormen elkaar voortdurend. Je gaat lijken op de mensen met wie je leeft. Niet alleen in gedrag, maar ook in aandacht. Sommige gesprekken maken je geest nauwer. Andere juist ruimer. Sommige mensen versterken voortdurend je verontwaardiging, angst of zelfbeeld. Andere helpen je herinneren aan iets wat je zelf allang uit het oog was verloren.
Daarom wordt er in het boeddhisme zoveel belang gehecht aan de sangha: niet alleen als gemeenschap, maar vooral als oefenomgeving. Een sangha is een groep mensen die samen oefenen, elkaar helpen herinneren, elkaar terugbrengen naar wat zich hier en nu aandient, elkaar niet voortdurend bevestigen in zelfbeelden en samen leren verdragen wat moeilijk is.
Kies je vrienden bewust. De Boeddha maakt regelmatig onderscheid tussen mensen die de geest vernauwen en mensen die heilzame kwaliteiten versterken. Dat geldt niet alleen voor directe vrienden, maar ook voor het bredere mentale ecosysteem waarin je leeft: gesprekken, media, groepen, online omgevingen en voorbeelden.
We groeien altijd in afhankelijkheid van talloze condities. Beoefening verandert op het moment dat we dat werkelijk beginnen te zien. Dan wordt oefenen niet langer een persoonlijk project, maar een manier om zorg te dragen voor de condities waaruit aandacht, helderheid en compassie kunnen ontstaan — bij onszelf én bij anderen.
